Bardzo
przykra rocznica. Dokładnie 87 lat temu rozpoczęła się niemiecka okupacja
Warszawy. Zgodnie z umową kapitulacyjną z dnia 28 września
1939 r. oficjalne wkroczenie oddziałów Wehrmachtu do naszej stolicy
nastąpiło 1 października (w niedzielę).
Tomasz
Szarota „Okupowanej Warszawy dzień powszedni. Studium historyczne”
Spółdzielnia
Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa 2010 (wydanie IV rozszerzone)
Informacja
o śmierci w sierpniu br. profesora Tomasza Szaroty (1940-2026)
zobligowała mnie do sięgnięcia po tę książkę, już od pewnego czasu oczekującą w bibliotece domowej na przeczytanie. Gorąco ją Państwu polecam, ale z pewnym
„ostrzeżeniem” – nie jest to esej historyczny ani literatura pamiętnikarska,
siłą rzeczy łatwiejsze w odbiorze i szybciej czytane. Profesor Tomasz
Szarota stworzył dzieło popularnonaukowe (miejscami wręcz stricte naukowe).
Warszawę okupacyjną przedstawił problemowo w kilkudziesięciu rozdziałach,
w każdym odrębnie opisując miasto i mieszkańców w okresie od
początku października 1939 r. do końca lipca 1944 r. Rozdziały te
pogrupował w pięciu częściach książki, zatytułowanych: Miasto i ludzie,
Warunki bytowe, Życie kulturalne, Oblicze wroga oraz Nastroje
i postawy. Lektura całości przybliża nam obraz życia mieszkańców okupowanej
stolicy, ukazuje ich (i ogólnie miasta) tytułowy dzień powszedni,
zmieniający się w miarę upływu lat wojny. Poznajemy następujące
zagadnienia tematyczne, poniżej wymienione hasłowo.
Ø Ludność Warszawy, jej
skład demograficzny, narodowościowy i społeczny (z uwzględnieniem też
ludzi z marginesu). Przybycie nowych mieszkańców z terenów
inkorporowanych do Trzeciej Rzeszy (Poznańskie, Pomorze, Śląsk). Przepisy
okupanta ograniczające prawa oraz poniżające Polaków i Żydów (w różnym
zakresie), nakładające na nich uciążliwe obowiązki, także grożące surowymi
karami (śmiercią, zesłaniem do obozu koncentracyjnego) za nieprzestrzeganie obwieszczanych
nakazów i zakazów. Liczne egzekucje ludności cywilnej - publiczne
w mieście oraz w miejscowościach podwarszawskich. Przesłanki
podpisywania tzw. Volkslisty przez niektórych Warszawiaków. Przymusowe
przeprowadzki i wyprowadzki części ludności miasta, związane
z utworzeniem getta oraz dzielnicy niemieckiej. Holokaust, masowe wywozy
Żydów do obozu śmierci w Treblince (1942), powstanie w getcie
i jego stłumienie (1943).
Ø Warunki pracy i płacy.
Dochody z innych źródeł. Poziom cen (kartkowych i czarnorynkowych) oraz
trudna dostępność artykułów żywnościowych, ubrań, opału i in. tzw. pierwszej
potrzeby (np. lekarstw). Nielegalne, powszechne wyprawy handlowe na wieś
po żywność. Lokale gastronomiczne, ich menu, ceny usług, także źródła
zaopatrzenia. Warunki mieszkaniowe, struktura oraz liczba mieszkań i izb,
zagęszczenie lokatorów (wielkie zwłaszcza w getcie). Dwie ciężkie zimy:
1939/1940 i 1940/1941, olbrzymie problemy związane z ogrzewaniem
lokali mieszkalnych i użyteczności publicznej. Ograniczenia dostaw energii
elektrycznej (poprawa w tym zakresie nastąpiła w 1944 r.). Funkcjonowanie
oraz trudne warunki panujące w komunikacji miejskiej i podmiejskiej.
Ø Życie kulturalne miasta
jawne oraz tajne. Mało skuteczny bojkot działających oficjalnie kin, teatrów i teatrzyków.
Tylko świnie siedzą w kinie. Co bogatsze, to w teatrze. Codzienna
prasa jawna („gadzinowa”) tolerowana ze względu na zamieszczanie w niej
licznych ogłoszeń (handlowych, lokalowych, towarzyskich itp.) oraz
nekrologów (ocenzurowanych). Prasa konspiracyjna różnych organizacji
politycznych, podziemne wydawnictwa książkowe. Różne zajęcia artystów
pozbawionych możliwości wykonywania zawodu. Prywatne salony literackie – tu pochwalę
się, że jeden z nich prowadził wymieniony w książce p. Stefan
Rygiel (1887-1945), krewny mojego dziadka po mieczu, Włodzimierza Rygla (1888-1953; znanego
już przed wojną inżyniera budownictwa, po wojnie dyrektora Wydziału Budownictwa
w Urzędzie Wojewódzkim w Gdańsku). Tajne szkolnictwo wszystkich szczebli. Warszawski
folklor okupacyjny, zakazane piosenki i dowcipy. Niejawnie organizowane
zawody sportowe.
Ø Administracja miasta –
polska i nadzorująca ją niemiecka, struktury organizacyjne, wzajemne
zależności. Daleko posunięta korupcja wśród „warszawskich” Niemców: urzędników
cywilnych, esesmanów i policjantów, żołnierzy Wehrmachtu (ci ostatni dopuszczali
się sprzedaży broni osobom z polskiego podziemia). Indywidualne postawy
Niemców: od fanatycznych hitlerowców - polakożerców, po osoby wstydzące się za
swój naród oraz głęboko współczujące Polakom i Żydom. Tu autor podaje
przykład oficera Wilma Hosenfelda, znanego dzięki filmowi pt. Pianista,
poświęconemu okupacyjnym przeżyciom Władysława Szpilmana. Przy okazji poznajemy
ewolucję poglądów Hosenfelda, początkowo zwolennika Hitlera
(w 1940 r. prywatnie nazwał go wielkim geniuszem). Osobie Wilma
Hosenfelda autor poświęcił kilka stron (366-369), m.in. cytując jego
dziennik osobisty i korespondencję rodzinną. Są to niezwykle ciekawe informacje,
do czasu lektury tej książki były mi nieznane. Jednak już wkrótce poznałem ich
dużo, dużo więcej – po przeczytaniu zbioru esejów prof. Eugeniusza
Cezarego Króla pt. „Na początku była Mein Kampf…”, które też tu
niebawem omówię. Jeden z tych esejów prof. E. C. Król w całości
(49 stron) poświęcił kpt. Wilhelmowi Hosenfeldowi.
Ø Postawy Warszawiaków
wobec natężenia (zwłaszcza od drugiej połowy roku 1943) terroru
okupacyjnego. Mieszkańcy chcący go przeczekać i przeżyć, jedynie
sympatyzujący z ruchem oporu. Młodzież żądna zemsty i rwąca się do
walki zbrojnej. Wykreowany przez Polskie Państwo Podziemne okupacyjny Kodeks
moralności obywatelskiej (str. 432-434), zawierający wykaz 25-ciu
czynów zabronionych, sankcjonowanych odpowiednio (tj. w zależności od
ich rodzajów): 1/ karą śmierci, 2/ utratą praw publicznych i honorowych
oraz prawa wykonywania zawodu, 3/ zakazem pełnienia stanowisk państwowych,
samorządowych i społecznych, 4/ karą publicznego napiętnowania.
Jak
już na wstępie nadmieniłem, omawiana książka jest opracowaniem
popularnonaukowym. Autor, oprócz opisania powyższych (oraz innych, tu
niewymienionych) zagadnień, zajmuje się ich analizą przyczynową i skutkową,
przywołuje liczne źródła - głównie prace historyków i wspomnienia
Warszawiaków. Przedstawia obraz miasta postrzegany oczami indywidualnych mieszkańców,
reprezentatywnych dla różnych klas i warstw społecznych, oraz ogólny ogląd
Warszawy, zmieniający się w miarę upływu lat okupacji. W tekście
napotykamy sporo liczbowych danych zbiorczych, dokumentujących narrację i wnioski
autora. Książka zawiera kilka zestawów na ogół dobrej jakości fotografii
(łącznie w liczbie chyba ponad stu), tematycznie powiązanych z treścią
rozdziałów. Wydawca dołączył do niej również dwa plany miasta (Warszawa
okupowana i Warszawa walcząca), na których zaznaczono
lokalizację opisanych obiektów i wydarzeń. Podkreślenia wymaga niezwykle
staranne wydanie książki, na dobrej klasy papierze i edycyjnie prawie
bezbłędne. Napisałem „prawie”, gdyż na jej 570 stronach znalazłem jeden
jedyny nieznaczny błąd edytorski: na str. 323 w wierszu 7 od
góry, sformułowanie Społecznego Komitetu Samopomocy Społecznej, trzeba
poprawić na Stołecznego Komitetu Samopomocy Społecznej. To tak na dowód
wnikliwej lektury.😘
