Anna
Zechenter „Zagłada Polaków w Związku Sowieckim. Od przewrotu
bolszewickiego do operacji polskiej”
Instytut
Pamięci Narodowej, Warszawa 2019
Czytamy
bardzo starannie opracowaną (i równie starannie wydaną) monografię rozwoju
i destrukcji Polonii radzieckiej w okresie międzywojnia. Autorka
przedstawiła tragiczne losy ludności polskiej, która w liczbie ok. 1,5 mln
osób pozostała po pokoju ryskim (1921) za wschodnią granicą Drugiej
Rzeczypospolitej. Byli to „od pokoleń” mieszkańcy polskich i litewskich (w znaczeniu
przedrozbiorowym) ziem wschodnich, potomkowie zesłańców syberyjskich, a także
Polacy z Królestwa Kongresowego, którzy przed I wojną światową lub
podczas niej, dobrowolnie albo ewakuowani pod przymusem, przybyli w głąb
Rosji. Populację tę powiększyli polscy jeńcy wojenni z wojny
polsko-bolszewickiej lat 1919 i 1920. Wszystkim tym osobom na mocy
traktatu ryskiego przysługiwało formalne prawo wyjazdu bądź powrotu do Polski,
z czego jednak nie wszyscy skorzystali (z własnego wyboru, albo im to
uniemożliwiono). Osobną grupę radzieckich „rodaków” stanowili polscy bolszewicy,
często wysoko usytuowani w strukturach partyjno-państwowych ZSRR. Na
koniec wymienić też wypada międzywojennych emigrantów politycznych i zarobkowych.
Ci pierwsi to polscy komuniści, ciągnący do radzieckiego „raju” niczym ćmy do
ognia (jak pokazała niedaleka przyszłość, porównanie niezwykle adekwatne). Ci
drudzy zaś to polscy bezrobotni, których w latach Wielkiego Kryzysu (1929-1933)
zmanipulowano obietnicami zatrudnienia w ojczyźnie światowego
proletariatu, akurat w tamtym czasie ekstensywnie rozwijającej przemysł
ciężki i wydobywczy. Gdy na miejscu zorientowali się o charakterze i warunkach
pracy, płacy, zamieszkania itp., było już za późno - powrót okazywał się
niemożliwy.
Pani
Anna Zechenter kolejno przybliża wydarzenia historyczne, szerokiemu ogółowi
czytelników raczej mało znane (chyba że wcześniej dotarli do odpowiedniej
literatury przedmiotu, np. opracowania pt. Zapomniane ludobójstwo. Polacy w państwie Stalina. „Operacja polska
1937-1938”, autorstwa
Nikołaja Iwanowa – vide katalog autorski alfabetyczny lub katalog
tematyczny 6). Autorka, opisując fakty tytułowej zagłady, przedstawia
osoby będące jej sprawcami i ofiarami (a nierzadko po kolei jednymi i drugimi).
Karty książki przenoszą nas w zapomniane dzieje pierwszej połowy XX wieku,
historycznie przykryte innymi, ważniejszymi wydarzeniami tamtej epoki. Pani
Anna Zechenter wprowadza nas w następujące zagadnienia (wymieniam
najważniejsze):
§ Tragiczne losy polskich
właścicieli ziemskich i ich rodzin na terenach wschodnich w latach
1917-1919, grabionych i mordowanych przez chłopską tłuszczę, podburzoną
przez bolszewików.
§ Nieudana, zbrojna próba
skomunizowania Polski w 1920 r.
§ Pokój ryski 1921.
Okoliczności, uwarunkowania negocjacyjne oraz treść ustaleń traktatowych.
Pozostawienie za wschodnią granicą zwartych skupisk ludności polskiej.
Iluzoryczność zobowiązań strony bolszewickiej.
§ Polska autonomia w międzywojennym
ZSRR. Istnienie i funkcjonowanie w latach 1925-1935 Polskiego Rejonu
Narodowego im. Juliana Marchlewskiego na Ukrainie (tzw. Marchlewszczyzna)
oraz w latach 1932-1937 Polskiego Rejonu Narodowego im. Feliksa
Dzierżyńskiego na Białorusi (tzw. Dzierżyńszczyzna). W obu rejonach
dbano o rozwój kultury i oświaty w języku polskim, choć w sposób
mocno zindoktrynowany ideologicznie oraz zateizowany, równolegle zwalczając
religię i Kościół katolicki. Jako ciekawostkę można też wymienić ówczesny
projekt reformy polskiej ortografii (str. 88). Likwidacji Marchlewszczyzny
towarzyszyły masowe wywózki polskiej ludności w głąb ZSRR, a likwidacji
Dzierżyńszczyzny - już wręcz jej egzekucje.
§ Kolektywizacja
rolnictwa i Wielki Głód w ZSRR w latach 1929-1933, w tym w powyżej
wymienionych polskich rejonach narodowych.
§ Wybrane sylwetki
polskich komunistów w przedwojennym ZSRR, zarówno współtwórców państwa
radzieckiego - uczestników rewolucji październikowej, jak i emigrantów
politycznych z Polski. Ich działalność oraz tragiczny koniec – najczęściej
zasłużony, choć z przyczyn całkowicie innych niż podawane oficjalnie. Daleko
idące represje obejmujące również członków ich rodzin.
§ Wielki Terror lat 1937
i 1938 w ZSRR oraz będąca jego integralną częścią „Operacja polska”
NKWD („słynny” rozkaz Nikołaja Jeżowa nr 00485 z dn. 11.08.1937 r.),
za uzasadnienie przyjmująca m.in. wydumaną teorię spiskową o reaktywacji
Polskiej Organizacji Wojskowej na Ukrainie. Tylko w ramach tej operacji i w czasie
jej przeprowadzenia, tj. do zakończenia Wielkiego Terroru w listopadzie
1938 r., na śmierć skazano około 111 tys. osób wytypowanych wg
specjalnych, administracyjnych kryteriów lub zgoła na chybił-trafił (np. na
podstawie polskobrzmiącego nazwiska w rejestrze adresów). Oprawców
obowiązywały ustalone odgórnie limity osób przeznaczonych do rozstrzelania,
których nie można było nie wykonać (za to aprobowano wnioski o ich przekroczenie).
Oprawcy ci na ogół następnie zasilili szeregi ofiar. „Radzieckiej
sprawiedliwości” m.in. nie umknął Stanisław Redens, jeden z czołowych
enkawudzistów, Polak mający mnóstwo także polskiej krwi na rękach,
a prywatnie - szwagier Stalina. Polskich ofiar Wielkiego Terroru lat 1937
i 1938 było zresztą więcej niż 111 tys. osób, gdyż radzieckich
Polaków aresztowano i rozstrzeliwano także w ramach innych,
równoległych operacji NKWD prowadzonych w tamtym czasie.
§ Milczenie władz oraz
społeczeństwa II Rzeczypospolitej. Cyt., str. 378: Nie było
demonstracji przed sowieckimi placówkami, ani protestów rządu. Można odnieść
wrażenie, że rodaków w ZSRS uznano po prostu za straconych raz na zawsze
dla polskości.
Opracowanie
zawiera wskazania źródeł informacji o opisywanych wydarzeniach i osobach,
w tym świadectwa (cytowane w książce) tych nielicznych, którym udało
się przeżyć i po wielu latach, już po rozpadzie ZSRR w 1991 r.,
przekazać swą wiedzę dla potomności. Autorka dołączyła również dużo zdjęć osób
oraz fotokopii dokumentów i radzieckich materiałów propagandowych,
tematycznie powiązanych z tekstem kolejnych rozdziałów książki. Jak
nadmieniłem na wstępie, całość została opracowana oraz wydana bardzo starannie na
wysokiej klasy papierze.
PS.
Czytelników zainteresowanych publikacjami o sytuacji ludności polskiej w międzywojennym
ZSRR zachęcam do zajrzenia do katalogu tematycznego 6 tego blogu. Znajdą
tam, oprócz wspomnianego opracowania Nikołaja Iwanowa, także bardzo interesującą
(choć zastrzegam, że różnego rodzaju) literaturę autorstwa Jana Dąbskiego, Sylwii
Frołow, Bogdana Jaxy-Ronikiera, Witolda Pronobisa, Wacława Solskiego, Mateusza
Staronia i Konrada Zielińskiego - wymienieni w porządku alfabetycznym
wg nazwisk. Z czasem zamieszczę tam również informację o książce Tomasza
Sommera pt. Operacja antypolska NKWD 1937-1938.
Geneza i przebieg ludobójstwa popełnionego na Polakach w Związku
Sowieckim, aktualnie spoczywającej na półce i oczekującej na
przeczytanie.
