„Pokój Ryski. Wspomnienia. Pertraktacje. Tajne układy z Joffem. Listy”. Autor: Jan Dąbski

 

Dziś coś dla koneserów historii!

Jan Dąbski „Pokój Ryski. Wspomnienia. Pertraktacje. Tajne układy z Joffem. Listy”

Wydawca: Graf_ika. Usługi Wydawnicze Iwona Knechta, Warszawa 2014

Wydawca zaprezentował nam reprint książki z roku 1931, napisanej przez Jana Dąbskiego specjalnie na okoliczność dziesiątej rocznicy zawarcia Traktatu Pokoju pomiędzy Polską a Rosją i Ukrainą, podpisanego w Rydze dnia 18 marca 1921 r. Jest to już więc dziś publikacja historyczna w podwójnym znaczeniu tych słów: jako traktująca o historii, ale też historyczna sama przez się („biały kruk”). Na skopiowanej stronie tytułowej wydania z 1931 r. widnieją dodatkowo wyrazy „Z 15 ilustracjami i 1 mapą”. Owe ilustracje to interesujące fotografie przede wszystkim polskich i bolszewickich uczestników rokowań pokojowych, natomiast żadnej mapy w moim egzemplarzu reprintu nie stwierdziłem. Albo pominął ją obecny wydawca, albo „zachachmęcił” pracownik księgarni internetowej, w której nabyłem książkę. Podczas lektury posiłkowałem się więc atlasem historycznym. Nieco rozczuliła mnie już trochę archaiczna składnia wyrazów oraz ortografia. Autor książki Jan Dąbski (1880-1931) był przewodniczącym polskiej delegacji do przeprowadzenia ze stroną bolszewicką rokowań w sprawie zawarcia rozejmu i pokoju. W tamtym czasie piastował stanowisko wiceministra spraw zagranicznych RP. Tak go przedstawia Wikipedia:

 https://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_D%C4%85bski

Czytamy zatem subiektywny reportaż historyczny autorstwa wiceministra Jana Dąbskiego. W pierwszej części (pt. „Wojna polsko-sowiecka”) przedstawił zwięzły zarys przyczyn i przebiegu tej wojny, oraz propozycji pokojowych wysuwanych przed datą 14 sierpnia 1920 r., tj. do dnia wyjazdu Polskiej Delegacji Pokojowej z przyfrontowej już wtedy Warszawy na rokowania do Mińska Białoruskiego. W części drugiej pt. „Pokój preliminarny” szczegółowo opisał negocjacje ze stroną bolszewicką w Mińsku (17.08.1920 – 2.09.1920) i w Rydze (21.09.1920 – 12.10.1920). W Mińsku głównym przeciwnikiem Jana Dąbskiego, tj. przewodniczącym delegacji bolszewickiej, był Karl Daniszewski, którego w Rydze zastąpił wytrawny radziecki dyplomata Adolf Joffe. Autor niemalże in extenso przytoczył treść większości deklaracji, oświadczeń, wniosków itp., które padały z obu stron podczas rokowań pokojowych. Równolegle toczyła się wojna, a jej postępujący, zwycięski dla Polski przebieg odpowiednio determinował zachowania negocjacyjne przewodniczących i członków obydwu delegacji. Interesująco wiceminister Dąbski opisał również trudną podróż samochodami i pociągiem polskiej delegacji do Mińska Białoruskiego w warunkach wojennych (przekroczenie linii frontu), fatalne tam warunki zakwaterowania i wyżywienia, a także napotkane utrudnienia w nawiązaniu łączności z Warszawą. Stało się to głównym powodem przeniesienia rokowań do stolicy Łotwy. Strona polska już na wstępie się dowiedziała i dość szybko formalnie pogodziła (!), że negocjuje z dwoma państwami: Rosyjską Socjalistyczną Federacyjną Republiką Rad oraz Ukraińską Socjalistyczną Republiką Rad, reprezentowanymi przez wspólną delegację. Stronie bolszewickiej szalenie bowiem zależało, aby radziecką Ukrainę formalnie uczynić podmiotem trwającej wojny i rokowań pokojowych. Przy czym ciekawostką było, iż Galicji wschodniej bolszewicy nie traktowali jeszcze wówczas jako przynależnej do obszaru państwa ukraińskiego, lecz uznawali ją za odrębny byt polityczno-terytorialny. Potwierdza to powołanie przez nich latem 1920 r. tzw. Galrewkomu, czyli zalążka rządu przyszłej Galicyjskiej Socjalistycznej Republiki Rad, o czym interesująco pisze p. Michał Klimecki w książce pt. „Galicja wschodnia 1920” (proszę zerknąć do katalogu autorskiego alfabetycznego albo katalogu tematycznego 1 tego blogu). Pierwszy etap rokowań ryskich zakończyło podpisanie dnia 12.10.1920 r. „Preliminariów Pokojowych”, dających podstawę do zawarcia rozejmu (wszedł w życie dnia 18.10.1920 r.) oraz do wypracowania tekstu ostatecznego traktatu pokojowego.

Część trzecia książki, zatytułowana „Pokój definitywny”, to także szczegółowy opis negocjacji w Rydze, trwających od 17.11.1920 r. do 18.03.1921 r. Odnosiły się do kwestii terytorialnych, prawno-politycznych, finansowo-ekonomicznych oraz wymiany jeńców i zakładników. Dotyczyły m.in. reewakuacji ruchomego mienia państwowego, samorządowego i prywatnego (wywiezionego z b. Królestwa Polskiego w latach 1914 i 1915), okoliczności możliwości wyboru obywatelstwa polskiego przez mieszkańców b. Imperium Rosyjskiego, rozliczeń finansowych ze wskazanych w traktacie tytułów, zwrotu dóbr kultury etc. Sprawy negocjowano w komisjach, po czym przenoszono je na obrady plenarne. Autor szczegółowo wskazuje i objaśnia wszystkie dyskutowane zagadnienia, napotykane problemy oraz sposoby ich rozwiązywania. W tym ostatnim pomagały mu nibyprywatne, „tajne” rozmowy z Adolfem Joffe (prowadzone po niemiecku), których ustalenia przekazywano następnie członkom obu delegacji. Wiceminister Jan Dąbski pozostawał też w kontakcie roboczym z ministrem spraw zagranicznych Eustachym Sapiehą oraz z premierem Wincentym Witosem. W książce przytacza treść swoich listów do nich. Traktat Ryski, podpisany dnia 18.03.1921 r., wszedł w życie dnia 30.04.1921 r. po wymianie dokumentów ratyfikacyjnych.

Czytelnicy zainteresowani pełną treścią wynegocjowanych umów międzypaństwowych („Preliminariów Pokojowych” oraz „Traktatu Pokoju”), obydwa te dokumenty znajdą w załącznikach do książki, odpowiednio na stronach 201-205 i 206-224. Ten drugi (po polsku, rosyjsku i ukraińsku) jest również dostępny na stronie internetowej Sejmu RP. Zob. Dz.U. z 1921 r. Nr 49, poz. 300:

 https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU19210490300/O/D19210300.pdf

Osobiście podczas lektury odniosłem wrażenie pewnych niedomówień ze strony autora, będącego wszak głównym architektem Pokoju Ryskiego. Po pierwsze, zdziwiło mnie, jak łatwo delegacja polska zgodziła się na niedopuszczenie do rokowań Ukraińskiej Republiki Ludowej, potwierdzając prawo delegacji radzieckiej do określenia Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad jako jedynego, niepodległego państwa ukraińskiego. A przecież zaledwie kilka miesięcy wcześniej Rząd RP za takie państwo uznał Ukraińską Republikę Ludową, sprzymierzoną z Polską i walczącą z bolszewikami po naszej stronie. W rezultacie w historiografii ukraińskiej „Ryga 1920/1921” jest po dziś dzień synonimem zdrady, analogicznie jak „Jałta 1945” w opinii historyków polskich. Druga sprawa to przemilczenie przez p. Jana Dąbskiego faktu, że w pewnym momencie strona bolszewicka była gotowa zgodzić się na korzystniejszy przebieg granicy Polski, na odcinku północno-wschodnim sięgającej dalej na wschód. Wspominają o tym niektórzy nasi historycy. Natomiast autor informuje tylko (str. 110), iż kwestię ewentualnego włączenia Mińska do Polski poddano pod głosowanie członków Delegacji Polskiej, których większość była temu przeciwna, a więc takie właśnie stanowisko przyjęto w toku prowadzonych negocjacji. Sam fakt przeprowadzenia owego głosowania musiał chyba jednak wyniknąć z pojawienia się możliwości wynegocjowania większego przyrostu terytorium RP na północnym wschodzie.

PS. Do rokowań ryskich nawiązuje m.in. p. Wacław Solski w autobiograficznej książce pt. „Moje wspomnienia” (proszę zerknąć do katalogu autorskiego alfabetycznego albo katalogu tematycznego 6 tego blogu). Wacław Solski był ich pełnoprawnym uczestnikiem, członkiem delegacji bolszewickiej.

„Kobieta w Berlinie. Zapiski z 1945 roku”. Autorka anonimowa

 

Anonyma „Kobieta w Berlinie. Zapiski z 1945 roku”

Wydawnictwo Świat Książki Sp. z o.o., Warszawa 2009

W Europie dobiega końca II wojna światowa. Trzydziestoletnia Niemka w dniach od 20 kwietnia do 22 czerwca 1945 r. na gorąco przelewa na papier własne obserwacje, refleksje, a przede wszystkim przeżycia, jakich ona i jej znajomi doznają w tym czasie w Berlinie. To kobieta wykształcona, do niedawna redaktorka w dużym wydawnictwie, przed wojną sporo podróżująca po Europie i znająca języki obce, w tym rosyjski na poziomie podstawowym. Panna, bezdzietna, narzeczony oczywiście na froncie. Dom, w którym wcześniej mieszkała, runął pod bombami, przeniosła się więc do małego lokalu na poddaszu w innej, ocalałej kamienicy, który użyczył jej kolega z pracy, zmobilizowany i również gdzieś teraz wojujący. Mieszkanko znajduje się na ostatnim, czwartym piętrze, zatem przebywanie w nim jest niebezpieczne ze względu na radziecki ostrzał artyleryjski. Autorka wpada do niego jedynie na krótko, głównie koczuje w piwnicy albo pomieszkuje na pierwszym piętrze u pewnej pięćdziesięcioletniej wdowy, z którą się nieco zaprzyjaźniła. 27 kwietnia tę dzielnicę Berlina zdobywa Armia Czerwona. Od tej chwili śmierć od kuli jest już mniej prawdopodobna, ale za to pojawia się nowe zagrożenie, trwające nawet kilka tygodni po kapitulacji, aż do czasu powołania cywilnej administracji miasta. Autorka, nie przedstawiając się, zmieniając też dane identyfikacyjne swoje oraz innych osób, nie owija w bawełnę i szczerze opisuje to co widzi i czuje. A zatem poznajemy:

§  Strach i ekstremalnie trudne warunki bytowania Berlińczyków, głównie kobiet, dzieci i starszych lub chorych mężczyzn (nienadających się do Volksturmu albo dezerterów z tej formacji), ukrywających się w piwnicach najpierw przed ostrzałem (skutecznie), a później przed rabunkami i gwałtami kobiet przez zwycięskich czerwonoarmistów (z reguły już nieskutecznie). Autorka charakteryzuje indywidualnie swoich sąsiadów, przedstawia ich mentalność oraz wymuszone sytuacyjnie zachowania egoistyczne. Wśród nich zdarzają się jeszcze nazistowscy doktrynerzy, którzy do samego końca wierzą w Führera – że ów w ostatniej chwili wykona jakiś efektywny manewr militarny, albo zawrze antyradziecki sojusz z aliantami zachodnimi. Bywało, że tacy najbardziej fanatyczni i prominentni hitlerowcy już wkrótce po kapitulacji Niemiec padali ofiarą sąsiedzkich donosów.

§  Rabunki i zgwałcenia niemieckich kobiet (często zbiorowe) dokonywane przez czerwonoarmistów. Różne reakcje tak potraktowanych niewiast – od wielkiej, długotrwałej, autentycznej traumy, po szybkie przejście nad tym do porządku dziennego, pogodzenie się z losem i utrzymywanie się tylko strachu przed chorobą weneryczną i niepożądaną ciążą. Cyniczne damskie żarty ze łzą w oku, że „już lepszy Rosjanin na brzuchu, niż Amerykanin czy Anglik nad głową” (to drugie nawiązywało do dywanowych nalotów bombowych). Spotykające się później panie pytały się nawzajem: „Ile razy” lub „Ilu ich było”, od razu wiedząc czego i kogo takie zapytanie dotyczy. Jedna z koleżanek autorki nawet pozycjonuje rosyjskich i niemieckich mężczyzn w hierarchii sprawnych kochanków, zdecydowane pierwszeństwo przyznając rodakom.

§  Autorka, gdy ją zgwałciło paru przypadkowych żołnierzy radzieckich, postanowiła przejąć inicjatywę, wybierając tzw. ucieczkę do przodu. Poderwała porucznika Armii Czerwonej, zapewniając sobie jego wyłączność i w ten sposób ochronę przed innymi. Gdy ów porucznik otrzymał rozkaz wyjazdu, zainteresowała sobą radzieckiego majora, który okazał się wobec niej niezwykle uprzejmy i delikatny, zaczął się nawet w niej podkochiwać. Równolegle autorka ogólnie przedstawia sylwetki czerwonoarmistów kwaterujących w Berlinie, z reguły niecywilizowanych prymitywów, choć wymienia również paru żołnierzy wykształconych, znających języki obce (z jednym radzieckim oficerem konwersuje po francusku). Przeważnie jednak w kontaktach z nimi posługuje się swoim słabym rosyjskim, który w międzyczasie znacznie podszkala, łącząc w ten sposób nieprzyjemne z pożytecznym. W razie potrzeby służy też sąsiadom za tłumaczkę.

§  Dokuczliwy brak wody, żywności, oświetlenia elektrycznego, opału, szyb w oknach. Autorka nie głoduje tylko podczas swoich romansów kolejno z porucznikiem, którego owinęła sobie wokół palca, i majorem, nad którym dominuje (tak się przechwala). Ci przynoszą jej dużo jedzenia oraz alkoholi. W tym czasie, jak pisze, wręcz się obżera, dzieląc się wiktuałami z wdową, u której wygodnie mieszka. Gdy również major otrzymuje rozkaz wyjazdu, zaopatrzenie w żywność się kończy, a wdowa odsyła autorkę do jej zrujnowanego i okradzionego lokalu na poddaszu. Nb. owa pięćdziesięcioletnia, wyglądająca młodziej wdowa też nie jest święta. Dobrowolnie kolejno ulega dwóm molestującym ją bardzo młodym żołnierzom: szesnastoletniemu Rosjaninowi Wani oraz przystojnemu Polakowi ze Lwowa. Z wojny powraca narzeczony autorki (uciekł z obozu jenieckiego), ale zaszokowany i zniesmaczony zastaną w Berlinie sytuacją niemieckich kobiet, także tej do niedawna mu najbliższej, bardzo się denerwuje i niebawem odchodzi.

§  Początki normalizacji miejskiego życia. Stopniowe uruchamianie elektrowni, gazowni i sieci wodociągowo-kanalizacyjnych. W prasie i radiu sukcesywne informowanie Niemców o ujawnianych ich zbrodniach w obozach koncentracyjnych. Rejestracja Berlińczyków w urzędach, wydawanie im kartek na żywność, wprowadzenie obowiązku pracy przy sprzątaniu i odgruzowywaniu miasta, co wobec deficytu mężczyzn dotyczy głównie kobiet. Także przymusowe zatrudnienie przy demontażu urządzeń technicznych wywożonych do ZSRR, oraz (również niedobrowolne) usługi pralnicze kobiet w koszarach radzieckich. Wynagrodzeniem jest dodatkowy, pozakartkowy posiłek. Próba powrotu autorki do pracy zawodowej w nowotworzonym wydawnictwie – tu pamiętnik się kończy, nie wiemy zatem, czy udana.

Dziennik autorki, po odpowiednim uzupełnieniu i przeredagowaniu, został anonimowo opublikowany kilka lat później. Autorkę przekonał do tego Kurt Wilhelm Marek, znany na całym świecie niemiecki pisarz, tworzący pod pseudonimem C.W. Ceram (Bogowie, groby i uczeni. Powieść o archeologii - to jego dzieło). Owe autobiograficzne wspomnienia pani Marty Hillers (imię i nazwisko wg Wikipedii, przed którą nic się nie ukryje) nabyłem dość przypadkowo w antykwariacie. Nowszych polskich wydań niż to z 2009 r. w Internecie nie zauważyłem. Powstała też niemiecka ekranizacja książki (pod niezmienionym tytułem), w 2009 r. dostępna również i u nas, owego czasu hit w polskich kinach. Nie oglądałem, jakoś mi ten film umknął.

PS.1. Pod nw. linkiem odnajdziemy życiorys autorki (tekst po angielsku, z opcją przetłumaczenia na polski, choć trochę niegramatycznie), a nawet jej fotografię:

https://en.wikipedia.org/wiki/Marta_Hillers

PS.2. Ot, takie wspomnienie mnie naszło z przełomu lat 60. i 70. ub. wieku. Ruch turystyczny pomiędzy Polską a Niemiecką Republiką Demokratyczną odbywał się wówczas na podstawie posiadania odpowiednich pieczęci w dowodach osobistych, z czego dość powszechnie korzystała młodzież obu państw, przy okazji nawiązując więzi koleżeńskie. Moi znajomi z Radomia zaprzyjaźnili się z młodym Niemcem (świeżo upieczonym absolwentem enerdowskiego uniwersytetu), którego dzięki nim też miałem okazję trochę poznać. Był on bardzo „niemiecki”, tzn. praworządny, zdyscyplinowany, dokładny i pedantyczny. W Polsce denerwowały go liczne, włóczące się po ulicach i „wróżące” Cyganki (widok dość powszechny w miastach), strasznie też go irytował fatalny stan sanitarny toalet publicznych, zwłaszcza na dworcach PKP i PKS (przypominam sobie, że trzeba było nie lada odwagi i samozaparcia, aby do nich wejść, nie mówiąc już o skorzystaniu). Posturę ów Niemiec (imienia nie pamiętam) posiadał też jak najbardziej nordycką – był wysoki, dobrze zbudowany, z lekką nadwagą (taki „miśkowaty”). Ale już aparycję miał zupełnie nieeuropejską – rysy twarzy wyraźnie azjatyckie (mongolskie, tatarskie itp.). Zażartowałem (rozmawialiśmy po rosyjsku, którego w NRD też powszechnie uczono), że być może miał jakichś odległych, wschodnich przodków, którzy po wielu pokoleniach znienacka odezwali się w jego genach. Tematu nie podjął, a ja się wtedy nie zorientowałem. Był pięć lat ode mnie starszy, a konkretnie – wywodził się z rocznika 1946.

„Wielka ucieczka”. Autor: Jürgen Thorwald

 

Jürgen Thorwald „Wielka ucieczka”

Wydawnictwo PORT, Warszawa 2025

W skład tytułowego opracowania wchodzą dwie książki: pt. Zaczęło się nad Wisłą oraz pt. Koniec nad Łabą. Zostały napisane już dość dawno, bo w latach 1947-1950. Rodzajowo obie stanowią mix reportażu i eseju historycznego. Jürgen Thorwald (1915-2006) stworzył je na podstawie zgromadzonych niedługo po wojnie materiałów źródłowych, co bliżej wyjaśnia w zakończeniu (Od autora; str. 511-513). Tytuł całości niezupełnie oddaje wiernie treść opracowania. Wprawdzie sformułowanie „wielka ucieczka” rzeczywiście odnosi się do exodusu niemieckiej ludności cywilnej, ale dużo też przeczytamy o zażartym oporze Wehrmachtu, wymuszonym odwrocie, kalkulacjach strategicznych i taktycznych Hitlera oraz jego przybocznych polityków i dowódców wojskowych.

A zatem: rozpoczyna się rok 1945. Front wschodni nieubłaganie przybliża się do granic Trzeciej Rzeszy. Pierwsze jego macki objęły Prusy Wschodnie już jesienią 1944 r., ale Wehrmachtowi udało się wtedy zatrzymać Armię Czerwoną. Kilka miesięcy później jest to już niemożliwe. Marszałkowie i generałowie toczą z Hitlerem spory o sposób prowadzenia działań odwrotowych, przy czym Führer z reguły nie uznaje ich racjonalnych (z punktu widzenia taktyki wojennej) argumentów. Otoczonym zgrupowaniom nakazuje trwanie w miejscu i walkę aż do czasu nadejścia odsieczy. W rezultacie np. Grupa Armii Kurlandia (teren Łotwy) skapitulowała dopiero wraz z całością sił zbrojnych Trzeciej Rzeszy dnia 8 maja 1945 r. Podobnie dzieje się na całej długości frontu. Prąca na zachód Armia Czerwona pozostawia za sobą oblężone duże miasta, których garnizony otrzymały rozkaz wytrwania w obronie. Niemieckiej ludności cywilnej długo odmawiano prawa do ewakuacji na zachód, nieraz dosłownie do ostatniej chwili, czyli do wjazdu pierwszych radzieckich czołgów. Mieszkańców mamiono iluzją powstrzymania przeciwnika, a nawet odparcia go daleko na wschód. Ostatecznie jednak całe masy cywilnych Niemców, za zgodą i pomocą władz lub bez niej, rozpoczęły ucieczkę na zachód – w bardzo ciężkich warunkach zimowych, ograniczonymi środkami lokomocji, często na piechotę. Na uciekinierów polowały radzieckie samoloty i okręty podwodne (część ewakuacji odbywano przez Bałtyk). Doganiały i rozjeżdżały ich radzieckie czołgi. Ludność ogarniętą w drodze, jak też tę, która nie zdążyła lub nie chciała się ewakuować, czekał tragiczny los. Czerwonoarmiści pierwszej linii frontu dokonywali rozbojów, masowych gwałtów kobiet, także zabójstw. Postępujące za nimi oddziały NKWD uspokajały sytuację o tyle, że ukrócały anarchię. Za to grabież i wypędzenia uzyskiwały formę zorganizowaną, oraz na wschód wywożono osoby zdolne do ciężkiej pracy fizycznej (najczęściej okazywały się nimi już tylko kobiety). Marzeniem coraz to powiększającej się liczby uchodźców stawało się dotarcie do tych obszarów Rzeszy, które - jak mniemali - nie dostaną się w ręce wroga. A gdy i to okazywało się nierealne, pozostawała ucieczka za Łabę, gdzie - jak się już domyślano - Armia Czerwona miała nie dotrzeć.

Tyle o cywilach. Równolegle czytamy o sytuacji w siłach zbrojnych Trzeciej Rzeszy. Na ich szczytach najpierw głosi się mrzonki o Wunderwaffe, potem następuje złudna nadzieja na rozdźwięk pomiędzy aliantami zachodnimi i Związkiem Radzieckim. Rozważane są nierealistyczne plany zawarcia separatystycznego rozejmu na zachodzie, a następnie skierowania całości potencjału Wehrmachtu i Waffen SS na front wschodni. Przez cały ten czas trwa zażarta obrona na wschodzie, kruszona przez artylerię, czołgi i lotnictwo radzieckie. W podberlińskim bunkrze miota się Hitler, wykłóca się z podległymi dowódcami o dywizje często już istniejące jedynie na papierze. Na zewnątrz szaleje żandarmeria polowa Wehrmachtu oraz oddziały SS, polując na faktycznych i domniemanych dezerterów oraz na osoby uznane za defetystów. Tacy są zazwyczaj natychmiast wieszani, z przyczepioną do zwłok tabliczką z hańbiącym napisem ku przestrodze i odstraszeniu innych. Widok z czasem staje się dość powszedni, duża liczba podobnych wisielców przestaje budzić zdziwienie. Aż nareszcie to wszystko się kończy. Adolf Hitler przed samobójczą śmiercią 30 kwietnia wydaje jeszcze groteskowe rozkazy dymisji Göringa i Himmlera ze wszystkich zajmowanych stanowisk (oraz usunięcia z partii narodowosocjalistycznej), zarzucając im nieuprawnione negocjacje z aliantami zachodnimi.

Powyższą narrację wydarzeń autor dokumentuje wywiadami z ich niedawnymi uczestnikami, sięga do spisanych przez nich wspomnień. Tragiczne ludzkie losy przedstawia na podstawie relacji naocznych świadków i ocalałych ofiar. Koncentrując się na wielkich cierpieniach cywilnej ludności niemieckiej kilkakrotnie jednak przyznaje, iż to Trzecia Rzesza rozpętała wojnę oraz nadała jej na wschodzie ludobójczy charakter, obejmujący mieszkańców podbitych terenów ZSRR i Polski. Tego wytłumaczenia i „usprawiedliwienia” nie odnosi jednak do tragedii Niemców zamieszkujących Protektorat Czech i Moraw, utworzony przez Hitlera w marcu 1939 r. Losy ludności czeskiej pod niemiecką okupacją były przecież łagodne w porównaniu z horrorem panującym na zagarniętych ziemiach Polski i ZSRR. Zbrodniczą zagładę wsi Lidice wraz z jej kilkuset mieszkańcami (odwet za zamach czeskiego podziemia na Reinharda Heydricha) można by uznać za wyjątek potwierdzający tę regułę. A mimo to Czesi w pierwszych dniach maja 1945 r. rozpętali wobec Niemców (w tym kobiet i dzieci) straszliwy terror, opisany dość szczegółowo w rozdziale pt. Burza nad Pragą (str. 445-496). Reasumując, polecam lekturę książki Jürgena Thorwalda. Czytając ją przemierzymy szlaki uchodźcze, odwiedzimy większe i mniejsze ośrodki dowódcze Wehrmachtu. Wraz z tymże Wehrmachtem będziemy posuwać się coraz to dalej na zachód, cały czas w ogniu zaciętych walk. Aż wreszcie zauważymy, że ostatnim marzeniem żołnierzy niemieckich stało się dotarcie za Łabę i poddanie się Amerykanom lub Anglikom. Marzenie to okazywało się jednak zazwyczaj płonne wobec międzyalianckich porozumień w tej kwestii.

PS.1. Na str. 303 autor, odnosząc się do Hitlera i daty 20 kwietnia 1945 r., pisze (cyt.): Był to dzień jego pięćdziesiątych siódmych urodzin. Pragnę zauważyć, iż niemiecki Führer urodził się w roku 1989, a zatem owego dnia ukończył lat 56. Owo sformułowanie powinno zatem chyba brzmieć: Był to dzień, w którym rozpoczął pięćdziesiąty siódmy rok życia. Z którego, jak wiemy, zdołał uszczknąć już tylko 10 dni.

PS.2. Podczas lektury niezwykle raziło mnie używanie przez autora niemieckiej (hitlerowskiej) terminologii w odniesieniu do nazewnictwa obszarów inkorporowanych w skład Trzeciej Rzeszy. M.in. nasze Poznańskie to w jego publikacji niemiecki Kraj Warty. Można to usprawiedliwić jedynie okolicznością, iż niedawne wydarzenia relacjonował w drugiej połowie lat czterdziestych – pisząc niemalże „na gorąco” o ucieczce stamtąd cywilnej ludności niemieckiej, oraz o zażartej obronie tych terenów przez Wehrmacht i Waffen SS.

PS.3. Osobom zainteresowanym tematyką omówionej powyżej publikacji Jürgena Thorwalda proponuję również książkę Niclasa Sennertega pt. „Zemsta Stalina 1944-1945”- vide katalog alfabetyczny autorski albo katalog tematyczny 7.

PS.4. W przyszłym tygodniu będzie tu o książce przedstawiającej tragiczną sytuację kobiet w Berlinie w roku 1945, na podstawie relacji jednej z nich (autorki książki), także z możliwością zobaczenia jej fotografii. A w zakończeniu artykułu napiszę o ciekawym wspomnieniu, które mi się nasunęło podczas lektury.

„Wszystko na darmo”. Autor: Walter Kempowski

 

Walter Kempowski „Wszystko na darmo”

Wydawnictwo ArtRage, Warszawa 2023

Czytamy wspaniałą, opartą na faktach powieść historyczną o ludzkich losach i ludzkiej mentalności w sytuacjach ekstremalnych. Miejsce i czas akcji: Prusy Wschodnie (rejon Elbląga), styczeń 1945 r. Za chwilę ruszy (i w końcu rusza) potężna ofensywa Armii Czerwonej, zmiatająca na zachód dywizje Wehrmachtu i Waffen SS, nieoszczędzająca też licznych kolumn uchodźców cywilnych. Bohaterami książki są członkowie szlacheckiej rodziny von Globig oraz stali i okresowi lokatorzy ich dworu, a także bliżsi i dalsi znajomi z pobliskiego miasteczka. Zaistniała sytuacja wszystkich tych ludzi przerasta, nie wiedzą, jak się mają zachować. Obserwując niemieckie czołgi zmierzające w kierunku frontu, początkowo mają jeszcze nadzieję na odparcie radzieckiej ofensywy. Wkrótce we dworze już kwaterują pierwsi uchodźcy z terenów położonych dalej na północ i wschód. Administracja i policja niemiecka, kontrolowane przez NSDAP, wspierane przez Hitlerjugend oraz inne przybudówki partii nazistowskiej, starają się utrzymywać ład i porządek, nadając tymczasowemu zakwaterowaniu i dalszej ewakuacji ludności zorganizowany charakter. Ta zresztą ma nadzieję na rychły powrót w rodzinne strony, zabezpiecza posiadane nieruchomości, starannie ukrywa niezabrane cenne przedmioty. Albowiem w niemieckiej mentalności w szóstym roku wojny prawie nic się nie zmieniło! Nadal przeważa wiara w Führera, w ostateczne zwycięstwo, dominuje przekonanie o słuszności hitlerowskiej polityki wewnętrznej i zagranicznej. Nieliczne wątpliwości wyrażane są jedynie półgębkiem i w zaufanym gronie. Za sianie defetyzmu, dezercję z wojska, uchylanie się od służby w Volksturmie grozi kara śmierci, wykonywana bezzwłocznie. Nieodległy Królewiec niedawno był obiektem niszczącego nalotu RAF. Słychać już przybliżający się front wschodni, cywilni uchodźcy są bombardowani i ostrzeliwani przez lotnictwo radzieckie. Trwa mroźna i śnieżna zima, utrudniająca oraz spowalniająca ewakuację ludności. Daleko, na froncie zachodnim właśnie zakończyła się wielką klapą niemiecka kontrofensywa w Ardenach.

Aż tu nagle wybucha wielka, lokalna afera! Stała się rzecz niesłychana! Pani Katharina von Globig udzieliła schronienia Żydowi, ukrywającemu się od pewnego czasu na terenie Prus Wschodnich. Jak ona mogła??? Jak śmiała!!! Konkretnie – przyjęła go tylko na jeden nocleg, w drodze wielkiego wyjątku i po licznych wahaniach spełniając prośbę miejscowego, zaprzyjaźnionego z nią pastora. Żydowskiego uciekiniera wkrótce złapano oraz wdrożono konieczne przecież (!) w tej sytuacji śledztwo. Przy biedaku znaleziono szkic drogi do dworu, a zatem wszystko się wydało. Bliskiego końca wojny Żyd, którego jedynymi „winami” były tzw. niearyjskie pochodzenie i chęć życia, już oczywiście nie doczekał – po przesłuchaniu „po prostu” go zastrzelono. Duchownego i Katharinę von Globig natychmiast zaaresztowano. O ich „zbrodni” zaraz też poinformowano dalekopisem dowództwo jednostki wojskowej, w której w stopniu oficera służył mąż Kathariny. Przy okazji wykryto również i jego „zbrodnię” – przed wojną za środki uzyskane ze sprzedaży części majątku ziemskiego nabył dużą liczbę papierów wartościowych angielskiego koncernu przemysłowego, wzmacniając w ten sposób potencjał ekonomiczny (a zatem i militarny) wroga! Przecież to zdrada, że też dopiero teraz wyszła na jaw!!! Chcąc uniknąć sądu polowego i prawdopodobnego wyroku śmierci, Eberhard von Globig zastrzelił się.

Autor prowadzi narrację unikając własnych opinii. Doskonale odwzorowuje sposób myślenia postaci powieści, nie komentując go. Za autorski „komentarz zawoalowany” można jedynie uznać nietypową interpunkcję (częste znaki zapytania), wyrazy Heil Hitler zawsze wtrącane w tekst, gdy treść choć tylko trochę nabiera politycznego charakteru, oraz powtarzane sformułowanie To wszystko nie takie proste (ulubione powiedzonko pani Helene Harnish, stałej ciotki-rezydentki i faktycznej gospodyni w szlacheckim dworze). Autor retrospektywnie i skrótowo przedstawia również wcześniejsze losy bohaterów książki – jakie mają pochodzenie, wykształcenie, stan majątkowy, skąd się tu wzięli i co się z nimi działo przed styczniem 1945 roku, oraz jakie aktualnie są ich codzienne problemy. Ukazuje różny stopień zainfekowania tych ludzi ideologią nazistowską. Drugoplanowymi postaciami są zatrudnieni we dworze robotnicy cudzoziemscy: polski żołnierz - jeniec wojenny z 1939 r. oraz dwie młode Ukrainki. Reasumując, wnikamy w głąb ludzkich osobowości, badamy charaktery, poglądy, odczucia i refleksje bohaterów powieści. Ludzi dorosłych, ale również dwunastoletniego Petera von Globig, jedynego syna właścicieli majątku, w końcowych rozdziałach głównego bohatera książki. Poznajemy osoby tylko „umiarkowanie” akceptujące hitleryzm, jak też nadgorliwego miejscowego nazistę, zrządzeniem losu noszącego polskie nazwisko Drygalski, ojca żołnierza Wehrmachtu poległego w Polsce w 1939 r. Akcja powieści to się wlecze, to gwałtownie (i tragicznie) przyspiesza. Streszczać jej tu nie zamierzam, poinformuję tylko, iż tę pasjonującą lekturę zakończyłem w dość minorowym nastroju, absolutnie jednak nie żałując poświęconego na nią czasu.

Wyrazy uznania należą się naszej tłumaczce p. Małgorzacie Gralińskiej, która oprócz tego, że dokonała doskonałego przekładu z niemieckiej literatury pięknej, to również zamieściła wiele przypisów objaśniających czytelnikowi polskiemu wyrafinowane, literaturoznawcze wtręty do dyskusji towarzyskich toczonych przez niektórych wykształconych bohaterów książki. Pani Małgorzata jest także autorką interesującego posłowia pt. Nie uronić ani jednego wspomnienia, nie zapomnieć ani jednego losu (str. 365-373), w którym przybliża polskiemu czytelnikowi postać Waltera Kempowskiego, skrótowo przedstawia całokształt jego twórczości oraz okoliczności powstania przetłumaczonej powieści. A w zakończeniu posłowia wyjaśnia (str. 373) dlaczego praca akurat nad tym tłumaczeniem była dla niej ważna również ze względów osobistych.

„Codzienność i groza. Trzecia Rzesza w 1943 roku”. Autor: Oliver Hilmes

 

W maju, miesiącu kolejnych rocznic bezwarunkowej kapitulacji III Rzeszy (8.05.1945), odwiedzimy Niemcy hitlerowskie, zainteresujemy się panującą tam sytuacją wewnętrzną, wreszcie przyjrzymy się ich agonii. Zapewnią to cztery ciekawe książki autorów niemieckich. Dziś o pierwszej z nich.

Oliver Hilmes „Codzienność i groza. Trzecia Rzesza w 1943 roku”

Wydawnictwo Marginesy Sp. z o.o., Warszawa 2025

Tytuł adekwatnie oddaje treść książki, będącej zbeletryzowanym reportażem historycznym. Wszystkie postacie w niej opisane są historyczne, także ich czyny oraz losy. Autor udokumentował to przypisami (str. 271-286) oraz zamieszczając odpowiednie pozycje bibliograficzne (str. 287-298). Tytułowa codzienność to powszednie życie zawodowe i prywatne Berlińczyków, zarówno osób publicznie znanych (polityków, artystów, dziennikarzy, prawników, funkcjonariuszy reżimu), jak i zwykłych, przeciętnych mieszkańców miasta. Mimo trwającej wojny starają się żyć normalnie – pracują, robią zakupy, chodzą do kin i na koncerty, bawią się w lokalach z dansingiem. Starają się omijać wojenne ograniczenia w sferze kultury i rozrywki, narzucane im przez Goebbelsa. Tytułową zaś grozę stanowią wieści dochodzące z frontów, bombardowania miast (w tym Berlina), obrzydliwy antysemityzm obserwowany nawet u zindoktrynowanych dzieci. Przede wszystkim zaś panuje wewnętrzny terror – ukierunkowany na niedopuszczenie do defetyzmu wśród ludności cywilnej i powstania wątpliwości co do ostatecznego zwycięstwa Trzeciej Rzeszy oraz geniuszu jej Führera. Ofiarami owego terroru padają zarówno nieliczne osoby faktycznie prowadzące rachityczną (ulotkową) działalność opozycyjną, jak i zupełnie przypadkowe „kozły ofiarne”, mające pecha w niewłaściwym towarzystwie opowiedzieć niewłaściwy dowcip polityczny, albo po prostu wygarnąć rozmówcy to co myślą. Do tych ostatnich należała postać znanego pianisty Karlroberta Kreitena (1916-1943), losom którego autor poświęca najwięcej uwagi. Do chwili aresztowania przez Gestapo dnia 3 maja 1943 r. życie układało mu się pomyślnie – odbywał koncerty fortepianowe przyjmowane przez publiczność z aplauzem, rozwijał karierę artystyczną, dobrze mu się powodziło materialnie, nabył mieszkanie w Berlinie. Zgubiła go nieumiejętność trzymania języka za zębami w sytuacji, wydawałoby się, tego niewymagającej. W dość przypadkowej i prowadzonej w cztery oczy rozmowie starał się uświadomić pewnej niewieście (nb. dobrej koleżance jego matki), że Niemcy były winne rozpętania wojny i ją właśnie przegrywają, a Adolf Hitler to psychopata, więc powinna zdjąć jego portret ze ściany. Baba zwierzyła się przyjaciółce i ów kamyk uruchomił lawinę – przyjaciółka opowiedziała o tym innej kobiecie, a wszystkie trzy były nazistkami z przekonania. Wspólnie uradziły, że tego tak pozostawić nie można i złożyły na pianistę donos. Dalej już czytamy o powadzonym śledztwie, przebywaniu Kreitena w kolejnych aresztach i więzieniach, usilnych staraniach rodziny wyciągnięcia go z tarapatów oraz działaniach wynajętych adwokatów. Także o złowrogiej prokuratorskiej quasiprawnej hiperboli, polegającej na zakwalifikowaniu rozmowy ściśle prywatnej (faktycznie taką przecież była) jako wrogiej propagandy publicznej, gdyż tylko wtedy podpadała pod odpowiedni paragraf. Poznajemy cały przebieg procedury dochodzeniowo-śledczej oraz sądowej i karno-wykonawczej, jak też towarzyszące temu niefortunne zbiegi okoliczności. Ostatecznie 27-letni pianista Karlrobert Kreiten został powieszony dnia 7 września 1943 r. Powieszony a nie zgilotynowany dlatego, ponieważ niedawne alianckie bombardowanie zniszczyło więzienny pawilon straceń z zamontowanymi tam urządzeniami gilotyny.

Autor wprowadził do książki także szereg innych wątków i postaci w nich wiodących. Przykładowo wymienię:

Ø  organizację i przebieg dwóch nieudanych zamachów na Hitlera w marcu 1943 r. – przy użyciu tej samej bomby, która za pierwszym razem nie wybuchła, a za drugim trzeba było ją w ostatniej chwili rozbroić,

Ø  mordy sądowe w wykonaniu Rolanda Freislera, prezesa Trybunału Ludowego; poznajemy także w skrócie jego biografię oraz okoliczności zasłużonej, choć przypadkowej śmierci,

Ø  tragiczny koniec osób zaangażowanych w rzeczywistą działalność opozycyjną, m.in. Mildred Harnack i jej męża (bohaterów książki pt. Podwójne życie Mildred. Historia kobiety, którą kazał zabić Hitler, autorstwa Rebeki Donner; omówionej tu na blogu, proszę zerknąć do katalogu autorskiego alfabetycznego lub katalogu tematycznego 5),

Ø  losy nielicznych już berlińskich Żydów, z których niewielką szansę na uratowanie jedynie mieli pozostający w małżeństwach „mieszanych”, tj. z tzw. Aryjczykami,

Ø  starania kilku szlachetnych osób niosących pomoc ukrywającym się Żydom, co wiązało się z dużym osobistym ryzykiem (choć nie tak wielkim, jak w okupowanej Polsce),

Ø  oportunizm, konformizm i dyspozycyjność wobec reżimu pewnego znanego (także po wojnie) niemieckiego dziennikarza.

Akcja książki wychodzi poza tytułowy rok 1943, czytamy o późniejszych wojennych oraz powojennych losach postaci w niej przedstawionych (jeśli udało im się przeżyć wojnę). M.in. dowiadujemy się, co spotkało wszystkie osoby zaangażowane, bezpośrednio lub pośrednio, w aresztowanie, przesłuchiwanie, oskarżenie, osądzenie i stracenie Karlroberta Kreitena – od ministra sprawiedliwości poczynając, a na kacie wykonującym wyrok kończąc. Rodzice Kreitena starali się doprowadzić do odpowiedzialności sądowej dwóch kobiet, które były denuncjatorkami ich syna (trzecia końca wojny nie doczekała). Z jakim skutkiem, proszę przeczytać w książce.

„Ciemność w południe”. Autor: Arthur Koestler

 

Arthur Koestler „Ciemność w południe” 

Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1990

Tak autora ambiwalentnie prezentuje Wikipedia:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Arthur_Koestler

Czytamy powieść historyczną ściśle osadzoną w realiach ustrojowych b. Związku Radzieckiego. Należy do kanonu literatury poświęconej represjom stalinowskim. Koestler napisał ją w latach 1938-1940, samemu mając w życiorysie dopiero co zakończony okres przynależności do partii komunistycznej. Wiele o tej książce już wcześniej słyszałem, aż wreszcie dość przypadkowo natknąłem się na nią w ofercie antykwariatu internetowego. Chociaż główny bohater powieści, M.S. Rubaszow, jest postacią fikcyjną, to jednak jego los bardzo przypomina dzieje i smutny koniec wielu wysokich notabli partyjno-państwowych, straconych w ZSRR w drugiej połowie lat 30. ub. wieku po wyreżyserowanych procesach publicznych, na których pokornie przyznali się do winy. Podczas tzw. Wielkiego Terroru lat 1936-1938 Stalin (w książce występujący jako „Numer 1”) nie czynił wyjątków i wykończył m.in. starą gwardię leninowską – kombatantów Rewolucji Październikowej i wojny domowej, członków Komitetu Centralnego WKP(b) i Rady Komisarzy Ludowych, czyli rządu. Od nich zresztą rozpoczął tę wielką czystkę personalną, której największe nasilenie przypadło na lata 1937 i 1938. W literaturze przedmiotu znajdujemy dużo publikacji (beletrystycznych, wspomnieniowych i popularnonaukowych) na ów temat, m.in. poprzednio tu omówioną „Wielką Czystkę” Aleksandra Weissberga-Cybulskiego. Proponuję więc teraz niniejszą stronę www przewinąć w dół i zerknąć na tamten artykuł. Za wskazane bowiem uważam, aby czytelnik „Ciemności w południe”, jeśli jest mniej obznajomiony z realiami miejsca i epoki, miał już pewne pojęcie o tym, co w tamtych czasach wyprawiano w Ojczyźnie Światowego Proletariatu. Pod ręką mamy również przywołaną na wstępie Wikipedię:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Wielka_czystka

No to teraz już ad rem. Towarzysz M.S. Rubaszow, (cyt., str. 125), były członek Komitetu Centralnego Partii, były Komisarz Ludowy, były dowódca 2-ej Dywizji Armii Rewolucyjnej, odznaczony Orderem za Odwagę wobec Wrogów Ludu, w 1938 r. siedzi w radzieckim więzieniu i jest poddawany śledztwu mającemu spowodować przyznanie się do winy. Całkowicie bezpodstawnie oskarża się go o działalność kontrrewolucyjną, sabotaż, szpiegostwo i przygotowywanie zamachu na życie towarzysza Stalina. Jest intensywnie przesłuchiwany, ale nie bity, za to poddaje się go swoistemu praniu mózgu. Dwaj kolejni oficerowie śledczy, chcąc wymusić jego przyznanie się, prowadzą z nim polityczno-ideologiczne dyskusje, podczas których wygłaszają wydumane, rzekomo obiektywnie uzasadnione teorie wyjaśniające i legitymizujące stosowaną praktykę terroru. Pierwszy z nich, Iwanow, to były podwładny Rubaszowa z lat wojny domowej i nawet chce go ocalić, ograniczając zakres śledztwa do mniej groźnych zarzutów oskarżenia. W rezultacie zostaje odsunięty od sprawy, aresztowany i podziela los oskarżonego. Drugi śledczy, Gletkin, jest już bardziej „pryncypialny”, doprowadza śledztwo do końca, czyli do takiego urobienia Rubaszowa, aby ten na publicznym procesie pokajał się i przyznał do inkryminowanych zbrodniczych czynów oraz zamiarów. Wkrótce dochodzi też do wydania jedynego możliwego wyroku, jaki mógł w tej sytuacji zapaść (proces oraz wykonanie kary są w książce opisane).

Bohater powieści, Rubaszow, mimo swego tragicznego końca, nie budzi sympatii czytelnika. Podczas przebywania w celi wiele rozmyśla, przypominając sobie własne postępki w służbie dyktatury partii. Kilka lat pracy spędził za granicą: w Niemczech i (chyba) w Belgii, agenturalnie nadzorując i koordynując działalność tamtejszych partii komunistycznych. Pośrednio przyczynił się wówczas do śmierci dwóch lokalnych działaczy, mających czelność poddawać w wątpliwość linię polityczną wytyczoną przez Komintern, a faktycznie przez Stalina. Bezpośrednio natomiast Rubaszow doprowadził do aresztowania i skazania na śmierć swojej sekretarki (zarazem kochanki), osobiście potwierdzając wyimaginowane zarzuty wobec niej postawione. W książce mamy również ukazany olbrzymi stopień zindoktrynowania i sterroryzowania społeczeństwa radzieckiego, czego przykładem jest rozmowa dozorcy domu, w którym mieszkał Rubaszow przed aresztowaniem, z córką. Córka dozorcy czyta szczegółową relację prasową z procesu Rubaszowa i przekonuje ojca do podpisania zbiorowej rezolucji osób domagających się bezlitosnego wytępienia zdrajców. W przeciwnym wypadku, jako mieszkańcy tego budynku, mogliby przecież sami stać się podejrzanymi.

Reasumując, kończę cytatem ze str. 24: Dobrze wam tak. Były to słowa wystukane alfabetem więziennym przez ścianę celi przez innego osadzonego, który akurat nigdy nie był komunistą.

„Wielka Czystka”. Autor: Aleksander Weissberg-Cybulski

 

Aleksander Weissberg-Cybulski „Wielka Czystka”

Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa 1990

Tytuł odnosi się do stalinowskiego Wielkiego Terroru lat 1937 i 1938, gdy w Związku Radzieckim ciężkim represjom politycznym (uwięzienie, brutalne śledztwo, wyrok śmierci lub zesłania do łagru) poddano 8 mln ludzi, nie zawsze nawet obywateli tego państwa (nie był nim np. autor). W książce znajdujemy katalog systematyzujący 16 kategorii osób, które Stalin polecił Jeżowowi zniszczyć (str. 545). I to właśnie o ich losach, z zastrzeżeniem iż wiodącym wątkiem tematycznym są jednak perypetie osobiste inżyniera Aleksandra Weissberga, traktuje ta jego publikacja autobiograficzna. Katalog grup osób represjonowanych rozpoczynają byli najwyżsi przywódcy bolszewiccy - przeciwnicy Stalina (konkurenci do władzy), po nich następują wszyscy starzy (tj. jeszcze przedrewolucyjni) bolszewicy oraz czerwoni kombatanci rewolucji i wojny domowej. Następnie widzimy kolejne kategorie osób, do których można by odpowiednio przypisać praktycznie każdego mieszkańca Kraju Rad. Ów wykaz zaś zamykają enkawudziści, wykonawcy wielkiej czystki, którzy (cyt.) Wiedzą zbyt wiele. Ponadto jest wskazane trzymać ich w pogotowiu jako kozły ofiarne za bezprawia czystki. Osoba autora pasuje natomiast do katalogowej grupy nr 7: cudzoziemscy komuniści.

Aleksander Weissberg-Cybulski (1901-1964), urodzony w Krakowie polski Żyd, obywatel austriacki, inżynier fizyk, komunista zauroczony możliwością twórczej działalności w „ojczyźnie światowego proletariatu”, przybył do ZSRR w 1931 r. do pracy w ukraińskim instytucie naukowo-badawczym (fizyko-technicznym) w Charkowie. Aż do aresztowania w marcu 1937 r. pełnił w nim odpowiedzialne funkcje techniczne i organizatorskie. Nosił wówczas rodowe nazwisko Weissberg. Od marca 1937 r. aż do grudnia 1939 r. prowadzono przeciwko niemu polityczne śledztwo, kolejno w więzieniach w Charkowie, Kijowie i Moskwie. Trwało ono z różnym natężeniem. Przez długi okres bywał bardzo intensywnie przesłuchiwany, innym razem pozostawiano go w spokoju w celi na całe tygodnie i miesiące. Postępowanie ostatecznie zakończono decyzją o deportacji Aleksandra Weissberga z obszaru ZSRR, jako „uciążliwego cudzoziemca”. Paradoksem i chichotem historii okazało się wówczas, iż ten polsko-austriacki Żyd swe ocalenie (przed co najmniej długoletnią zsyłką do łagru) zawdzięczał umowom politycznym pomiędzy Hitlerem a Stalinem z 1939 r., zakładającym m.in. deportację do III Rzeszy wszystkich uwięzionych w ZSRR obywateli niemieckich (po Anschlussie z 1938 r. za takich uznawano również obywateli Austrii). I tak w noc sylwestrową 1939/1940 Weissberga oraz podobnych 69 Kameraden zapakowano w Moskwie do pociągu zmierzającego na zachód. Tuż za granicznym mostem na Bugu oczekiwało na nich Gestapo.

W niezwykle interesujących wspomnieniach z pobytu w ZSRR autor przedstawia:

¾    socjalne warunki życia w ZSRR w latach 30. ub. wieku – zróżnicowane dla różnych grup ludności, z wyraźnym uprzywilejowaniem kadr partyjno-kierowniczych (w zakresie mieszkalnictwa, płac, zaopatrzenia w żywność i w tzw. artykuły pierwszej potrzeby),

¾    totalne upolitycznienie społeczeństwa i nachalną propagandę komunistyczną wraz z kultem Stalina, obserwowane we wszystkich sferach życia zawodowego i prywatnego obywateli,

¾    powszechnie panujące, odgórnie nakazywane podejrzliwość i donosicielstwo,

¾    własne problemy zawodowe, polityczne i osobiste, występujące jeszcze przed aresztowaniem,

¾    okoliczności aresztowania i uwięzienia, pierwsze postawione mu zarzuty,

¾    postępującą eskalację oskarżeń go o szereg wyimaginowanych zbrodni: sabotaż, szpiegostwo, przygotowywanie zamachu na życie towarzysza Stalina,

¾    sposoby prowadzenia przeciwko niemu śledztwa, zmienne w latach 1937-1939: „przyjacielskie” pogawędki z oficerami śledczymi, ostre awantury połączone z obelgami i wywieraniem presji psychicznej, wyczerpujące tzw. konwejery, tj. wielodobowe nieprzerwane przesłuchania, bicie, umieszczanie w zimnym, wilgotnym i ciasnym pomieszczeniu, tzw. karcerze; Weissberga konfrontowano również z rzekomymi wspólnikami, także aresztowanymi i już wcześniej złamanymi w śledztwach,

¾    własną taktykę obrony: nieprzyznawanie się do zarzucanych mu czynów i zamiarów, odwoływanie zeznań wymuszonych maltretowaniem fizycznym (kilkudobowym konwejerem),

¾    więzienne wyżywienie (głodowe racje) i zakwaterowanie (znaczne przeludnienie cel), wzajemne relacje pomiędzy współwięźniami,

¾    swój stale pogarszający się stan zdrowia, wywołany głównie niedożywieniem,

¾    sylwetki współosadzonych, z którymi Weissberg dzielił kolejne cele więzienne – na podstawie rozmów z nimi, analizy ich pochodzenia narodowościowego i społecznego, wykształcenia, profesji, poznania ich „win”, autor wyrobił sobie obrazy kolejnych etapów wielkiej czystki; w znacznej mierze to owe obserwacje i dialogi więzienne dały podstawę do wydedukowania i scharakteryzowania katalogu 16 kategorii osób represjonowanych przez Stalina (o czym wspomniałem na wstępie),

¾    opracowaną dzięki temu analizę i syntezę stalinowskiej Wielkiej Czystki, stanowiącej w książce bliskie i szerokie tło osobistych przeżyć autora.

O losach Aleksandra Weissberga-Cybulskiego po opuszczeniu ZSRR, w tym jak zdołał on uniknąć Holokaustu, czytamy we wstępie pt. Nieposkromiony umysł, autorstwa Gustawa Herlinga-Grudzińskiego (str. 7-16). W 1940 r. gestapowcy „prawidłowo” sklasyfikowali go jako Żyda i skierowali do getta w Krakowie. Stamtąd uciekł i po tułaczkach w Bochni i Tarnowie zjawił się w 1942 r. w Warszawie. Ukrywał się w mieszkaniu Zofii Cybulskiej, przyszłej swojej żony (stąd drugi człon jego nazwiska). Aresztowany w 1943 r., zbiegł z obozu pracy w Kawęczynie i powrócił do Zofii Cybulskiej. Wziął udział w powstaniu warszawskim. Po powstaniu ukrywał się w podwarszawskich Włochach (dziś dzielnicy miasta). W 1946 r. udało mu się wyjechać z Polski do Szwecji, gdzie wkrótce połączył się z małżonką. Gustaw Herling-Grudziński dodaje również, że Aleksander Weissberg-Cybulski całkowicie „wyleczył się” z komunizmu, prawie całkowicie z marksizmu, ale socjalistą jednak pozostał. Pisze o nim (cyt., str. 9): Alex był jednym z najmądrzejszych i najszlachetniejszych ludzi, jakich w życiu spotkałem. A tak przedstawia go Wikipedia:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Aleksander_Weissberg-Cybulski

PS.1. Na dziś tu omówioną książkę wielokrotnie wcześniej napotykałem w przypisach oraz w bibliografii, zamieszczanych w innych publikacjach poświęconych stalinowskiemu terrorowi lat trzydziestych ub. wieku (ich autorzy zazwyczaj przywoływali ją jako jedno z najważniejszych źródeł informacji). Myślałem niekiedy o jej kupnie, była jednak (i nadal jest) w księgarniach niedostępna. W tym roku udało mi się w antykwariacie internetowym natrafić na jej wydanie sprzed 36 lat. Pasjonatom historii sugeruję podjęcie podobnych starań – rozpoczynających się od wpisania tytułu książki i nazwiska autora do przeglądarki internetowej. Gdyby jednak okazały się bezowocne, to vide PS.2.

PS.2. W 2025 r. na rynku księgarskim pojawiła się „Wielka karuzela. Życie Aleksandra Weissberga-Cybulskiego”, autorstwa Ireny Grudzińskiej-Gross. Możliwość zakupu tej książki (jego biografii) zauważyłem też w ofercie księgarni internetowej, z której usług czasem korzystam.