„Okupowanej Warszawy dzień powszedni. Studium historyczne”. Autor: Tomasz Szarota

 

Bardzo przykra rocznica. Dokładnie 87 lat temu rozpoczęła się niemiecka okupacja Warszawy. Zgodnie z umową kapitulacyjną z dnia 28 września 1939 r. oficjalne wkroczenie oddziałów Wehrmachtu do naszej stolicy nastąpiło 1 października (w niedzielę).

Tomasz Szarota „Okupowanej Warszawy dzień powszedni. Studium historyczne”

Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa 2010 (wydanie IV rozszerzone)

Informacja o śmierci w sierpniu br. profesora Tomasza Szaroty (1940-2026) zobligowała mnie do sięgnięcia po tę książkę, już od pewnego czasu oczekującą w bibliotece domowej na przeczytanie. Gorąco ją Państwu polecam, ale z pewnym „ostrzeżeniem” – nie jest to esej historyczny ani literatura pamiętnikarska, siłą rzeczy łatwiejsze w odbiorze i szybciej czytane. Profesor Tomasz Szarota stworzył dzieło popularnonaukowe (miejscami wręcz stricte naukowe). Warszawę okupacyjną przedstawił problemowo w kilkudziesięciu rozdziałach, w każdym odrębnie opisując miasto i mieszkańców w okresie od początku października 1939 r. do końca lipca 1944 r. Rozdziały te pogrupował w pięciu częściach książki, zatytułowanych: Miasto i ludzie, Warunki bytowe, Życie kulturalne, Oblicze wroga oraz Nastroje i postawy. Lektura całości przybliża nam obraz życia mieszkańców okupowanej stolicy, ukazuje ich (i ogólnie miasta) tytułowy dzień powszedni, zmieniający się w miarę upływu lat wojny. Poznajemy następujące zagadnienia tematyczne, poniżej wymienione hasłowo.

Ø  Ludność Warszawy, jej skład demograficzny, narodowościowy i społeczny (z uwzględnieniem też ludzi z marginesu). Przybycie nowych mieszkańców z terenów inkorporowanych do Trzeciej Rzeszy (Poznańskie, Pomorze, Śląsk). Przepisy okupanta ograniczające prawa oraz poniżające Polaków i Żydów (w różnym zakresie), nakładające na nich uciążliwe obowiązki, także grożące surowymi karami (śmiercią, zesłaniem do obozu koncentracyjnego) za nieprzestrzeganie obwieszczanych nakazów i zakazów. Liczne egzekucje ludności cywilnej - publiczne w mieście oraz w miejscowościach podwarszawskich. Przesłanki podpisywania tzw. Volkslisty przez niektórych Warszawiaków. Przymusowe przeprowadzki i wyprowadzki części ludności miasta, związane z utworzeniem getta oraz dzielnicy niemieckiej. Holokaust, masowe wywozy Żydów do obozu śmierci w Treblince (1942), powstanie w getcie i jego stłumienie (1943).

Ø  Warunki pracy i płacy. Dochody z innych źródeł. Poziom cen (kartkowych i czarnorynkowych) oraz trudna dostępność artykułów żywnościowych, ubrań, opału i in. tzw. pierwszej potrzeby (np. lekarstw). Nielegalne, powszechne wyprawy handlowe na wieś po żywność. Lokale gastronomiczne, ich menu, ceny usług, także źródła zaopatrzenia. Warunki mieszkaniowe, struktura oraz liczba mieszkań i izb, zagęszczenie lokatorów (wielkie zwłaszcza w getcie). Dwie ciężkie zimy: 1939/1940 i 1940/1941, olbrzymie problemy związane z ogrzewaniem lokali mieszkalnych i użyteczności publicznej. Ograniczenia dostaw energii elektrycznej (poprawa w tym zakresie nastąpiła w 1944 r.). Funkcjonowanie oraz trudne warunki panujące w komunikacji miejskiej i podmiejskiej.

Ø  Życie kulturalne miasta jawne oraz tajne. Mało skuteczny bojkot działających oficjalnie kin, teatrów i teatrzyków. Tylko świnie siedzą w kinie. Co bogatsze, to w teatrze. Codzienna prasa jawna („gadzinowa”) tolerowana ze względu na zamieszczanie w niej licznych ogłoszeń (handlowych, lokalowych, towarzyskich itp.) oraz nekrologów (ocenzurowanych). Prasa konspiracyjna różnych organizacji politycznych, podziemne wydawnictwa książkowe. Różne zajęcia artystów pozbawionych możliwości wykonywania zawodu. Prywatne salony literackie – tu pochwalę się, że jeden z nich prowadził wymieniony w książce p. Stefan Rygiel (1887-1945), krewny mojego dziadka po mieczu, Włodzimierza Rygla (1888-1953; znanego już przed wojną inżyniera budownictwa, po wojnie dyrektora Wydziału Budownictwa w Urzędzie Wojewódzkim w Gdańsku). Tajne szkolnictwo wszystkich szczebli. Warszawski folklor okupacyjny, zakazane piosenki i dowcipy. Niejawnie organizowane zawody sportowe.

Ø  Administracja miasta – polska i nadzorująca ją niemiecka, struktury organizacyjne, wzajemne zależności. Daleko posunięta korupcja wśród „warszawskich” Niemców: urzędników cywilnych, esesmanów i policjantów, żołnierzy Wehrmachtu (ci ostatni dopuszczali się sprzedaży broni osobom z polskiego podziemia). Indywidualne postawy Niemców: od fanatycznych hitlerowców - polakożerców, po osoby wstydzące się za swój naród oraz głęboko współczujące Polakom i Żydom. Tu autor podaje przykład oficera Wilma Hosenfelda, znanego dzięki filmowi pt. Pianista, poświęconemu okupacyjnym przeżyciom Władysława Szpilmana. Przy okazji poznajemy ewolucję poglądów Hosenfelda, początkowo zwolennika Hitlera (w 1940 r. prywatnie nazwał go wielkim geniuszem). Osobie Wilma Hosenfelda autor poświęcił kilka stron (366-369), m.in. cytując jego dziennik osobisty i korespondencję rodzinną. Są to niezwykle ciekawe informacje, do czasu lektury tej książki były mi nieznane. Jednak już wkrótce poznałem ich dużo, dużo więcej – po przeczytaniu zbioru esejów prof. Eugeniusza Cezarego Króla pt. „Na początku była Mein Kampf…”, które też tu niebawem omówię. Jeden z tych esejów prof. E. C. Król w całości (49 stron) poświęcił kpt. Wilhelmowi Hosenfeldowi.

Ø  Postawy Warszawiaków wobec natężenia (zwłaszcza od drugiej połowy roku 1943) terroru okupacyjnego. Mieszkańcy chcący go przeczekać i przeżyć, jedynie sympatyzujący z ruchem oporu. Młodzież żądna zemsty i rwąca się do walki zbrojnej. Wykreowany przez Polskie Państwo Podziemne okupacyjny Kodeks moralności obywatelskiej (str. 432-434), zawierający wykaz 25-ciu czynów zabronionych, sankcjonowanych odpowiednio (tj. w zależności od ich rodzajów): 1/ karą śmierci, 2/ utratą praw publicznych i honorowych oraz prawa wykonywania zawodu, 3/ zakazem pełnienia stanowisk państwowych, samorządowych i społecznych, 4/ karą publicznego napiętnowania.

Jak już na wstępie nadmieniłem, omawiana książka jest opracowaniem popularnonaukowym. Autor, oprócz opisania powyższych (oraz innych, tu niewymienionych) zagadnień, zajmuje się ich analizą przyczynową i skutkową, przywołuje liczne źródła - głównie prace historyków i wspomnienia Warszawiaków. Przedstawia obraz miasta postrzegany oczami indywidualnych mieszkańców, reprezentatywnych dla różnych klas i warstw społecznych, oraz ogólny ogląd Warszawy, zmieniający się w miarę upływu lat okupacji. W tekście napotykamy sporo liczbowych danych zbiorczych, dokumentujących narrację i wnioski autora. Książka zawiera kilka zestawów na ogół dobrej jakości fotografii (łącznie w liczbie chyba ponad stu), tematycznie powiązanych z treścią rozdziałów. Wydawca dołączył do niej również dwa plany miasta (Warszawa okupowana i Warszawa walcząca), na których zaznaczono lokalizację opisanych obiektów i wydarzeń. Podkreślenia wymaga niezwykle staranne wydanie książki, na dobrej klasy papierze i edycyjnie prawie bezbłędne. Napisałem „prawie”, gdyż na jej 570 stronach znalazłem jeden jedyny nieznaczny błąd edytorski: na str. 323 w wierszu 7 od góry, sformułowanie Społecznego Komitetu Samopomocy Społecznej, trzeba poprawić na Stołecznego Komitetu Samopomocy Społecznej. To tak na dowód wnikliwej lektury.😘

„Zagłada Polaków w Związku Sowieckim. Od przewrotu bolszewickiego do operacji polskiej”. Autorka: Anna Zechenter

 

Anna Zechenter „Zagłada Polaków w Związku Sowieckim. Od przewrotu bolszewickiego do operacji polskiej”

Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2019

Czytamy bardzo starannie opracowaną (i równie starannie wydaną) monografię rozwoju i destrukcji Polonii radzieckiej w okresie międzywojnia. Autorka przedstawiła tragiczne losy ludności polskiej, która w liczbie ok. 1,5 mln osób pozostała po pokoju ryskim (1921) za wschodnią granicą Drugiej Rzeczypospolitej. Byli to „od pokoleń” mieszkańcy polskich i litewskich (w znaczeniu przedrozbiorowym) ziem wschodnich, potomkowie zesłańców syberyjskich, a także Polacy z Królestwa Kongresowego, którzy przed I wojną światową lub podczas niej, dobrowolnie albo ewakuowani pod przymusem, przybyli w głąb Rosji. Populację tę powiększyli polscy jeńcy wojenni z wojny polsko-bolszewickiej lat 1919 i 1920. Wszystkim tym osobom na mocy traktatu ryskiego przysługiwało formalne prawo wyjazdu bądź powrotu do Polski, z czego jednak nie wszyscy skorzystali (z własnego wyboru, albo im to uniemożliwiono). Osobną grupę radzieckich „rodaków” stanowili polscy bolszewicy, często wysoko usytuowani w strukturach partyjno-państwowych ZSRR. Na koniec wymienić też wypada międzywojennych emigrantów politycznych i zarobkowych. Ci pierwsi to polscy komuniści, ciągnący do radzieckiego „raju” niczym ćmy do ognia (jak pokazała niedaleka przyszłość, porównanie niezwykle adekwatne). Ci drudzy zaś to polscy bezrobotni, których w latach Wielkiego Kryzysu (1929-1933) zmanipulowano obietnicami zatrudnienia w ojczyźnie światowego proletariatu, akurat w tamtym czasie ekstensywnie rozwijającej przemysł ciężki i wydobywczy. Gdy na miejscu zorientowali się o charakterze i warunkach pracy, płacy, zamieszkania itp., było już za późno - powrót okazywał się niemożliwy.

Pani Anna Zechenter kolejno przybliża wydarzenia historyczne, szerokiemu ogółowi czytelników raczej mało znane (chyba że wcześniej dotarli do odpowiedniej literatury przedmiotu, np. opracowania pt. Zapomniane ludobójstwo. Polacy w państwie Stalina. „Operacja polska 1937-1938”, autorstwa Nikołaja Iwanowa – vide katalog autorski alfabetyczny lub katalog tematyczny 6). Autorka, opisując fakty tytułowej zagłady, przedstawia osoby będące jej sprawcami i ofiarami (a nierzadko po kolei jednymi i drugimi). Karty książki przenoszą nas w zapomniane dzieje pierwszej połowy XX wieku, historycznie przykryte innymi, ważniejszymi wydarzeniami tamtej epoki. Pani Anna Zechenter wprowadza nas w następujące zagadnienia (wymieniam najważniejsze):

§  Tragiczne losy polskich właścicieli ziemskich i ich rodzin na terenach wschodnich w latach 1917-1919, grabionych i mordowanych przez chłopską tłuszczę, podburzoną przez bolszewików.

§  Nieudana, zbrojna próba skomunizowania Polski w 1920 r.

§  Pokój ryski 1921. Okoliczności, uwarunkowania negocjacyjne oraz treść ustaleń traktatowych. Pozostawienie za wschodnią granicą zwartych skupisk ludności polskiej. Iluzoryczność zobowiązań strony bolszewickiej.

§  Polska autonomia w międzywojennym ZSRR. Istnienie i funkcjonowanie w latach 1925-1935 Polskiego Rejonu Narodowego im. Juliana Marchlewskiego na Ukrainie (tzw. Marchlewszczyzna) oraz w latach 1932-1937 Polskiego Rejonu Narodowego im. Feliksa Dzierżyńskiego na Białorusi (tzw. Dzierżyńszczyzna). W obu rejonach dbano o rozwój kultury i oświaty w języku polskim, choć w sposób mocno zindoktrynowany ideologicznie oraz zateizowany, równolegle zwalczając religię i Kościół katolicki. Jako ciekawostkę można też wymienić ówczesny projekt reformy polskiej ortografii (str. 88). Likwidacji Marchlewszczyzny towarzyszyły masowe wywózki polskiej ludności w głąb ZSRR, a likwidacji Dzierżyńszczyzny - już wręcz jej egzekucje.

§  Kolektywizacja rolnictwa i Wielki Głód w ZSRR w latach 1929-1933, w tym w powyżej wymienionych polskich rejonach narodowych.

§  Wybrane sylwetki polskich komunistów w przedwojennym ZSRR, zarówno współtwórców państwa radzieckiego - uczestników rewolucji październikowej, jak i emigrantów politycznych z Polski. Ich działalność oraz tragiczny koniec – najczęściej zasłużony, choć z przyczyn całkowicie innych niż podawane oficjalnie. Daleko idące represje obejmujące również członków ich rodzin.

§  Wielki Terror lat 1937 i 1938 w ZSRR oraz będąca jego integralną częścią „Operacja polska” NKWD („słynny” rozkaz Nikołaja Jeżowa nr 00485 z dn. 11.08.1937 r.), za uzasadnienie przyjmująca m.in. wydumaną teorię spiskową o reaktywacji Polskiej Organizacji Wojskowej na Ukrainie. Tylko w ramach tej operacji i w czasie jej przeprowadzenia, tj. do zakończenia Wielkiego Terroru w listopadzie 1938 r., na śmierć skazano około 111 tys. osób wytypowanych wg specjalnych, administracyjnych kryteriów lub zgoła na chybił-trafił (np. na podstawie polskobrzmiącego nazwiska w rejestrze adresów). Oprawców obowiązywały ustalone odgórnie limity osób przeznaczonych do rozstrzelania, których nie można było nie wykonać (za to aprobowano wnioski o ich przekroczenie). Oprawcy ci na ogół następnie zasilili szeregi ofiar. „Radzieckiej sprawiedliwości” m.in. nie umknął Stanisław Redens, jeden z czołowych enkawudzistów, Polak mający mnóstwo także polskiej krwi na rękach, a prywatnie - szwagier Stalina. Polskich ofiar Wielkiego Terroru lat 1937 i 1938 było zresztą więcej niż 111 tys. osób, gdyż radzieckich Polaków aresztowano i rozstrzeliwano także w ramach innych, równoległych operacji NKWD prowadzonych w tamtym czasie.

§  Milczenie władz oraz społeczeństwa II Rzeczypospolitej. Cyt., str. 378: Nie było demonstracji przed sowieckimi placówkami, ani protestów rządu. Można odnieść wrażenie, że rodaków w ZSRS uznano po prostu za straconych raz na zawsze dla polskości.

Opracowanie zawiera wskazania źródeł informacji o opisywanych wydarzeniach i osobach, w tym świadectwa (cytowane w książce) tych nielicznych, którym udało się przeżyć i po wielu latach, już po rozpadzie ZSRR w 1991 r., przekazać swą wiedzę dla potomności. Autorka dołączyła również dużo zdjęć osób oraz fotokopii dokumentów i radzieckich materiałów propagandowych, tematycznie powiązanych z tekstem kolejnych rozdziałów książki. Jak nadmieniłem na wstępie, całość została opracowana oraz wydana bardzo starannie na wysokiej klasy papierze.

PS. Czytelników zainteresowanych publikacjami o sytuacji ludności polskiej w międzywojennym ZSRR zachęcam do zajrzenia do katalogu tematycznego 6 tego blogu. Znajdą tam, oprócz wspomnianego opracowania Nikołaja Iwanowa, także bardzo interesującą (choć zastrzegam, że różnego rodzaju) literaturę autorstwa Jana Dąbskiego, Sylwii Frołow, Bogdana Jaxy-Ronikiera, Witolda Pronobisa, Wacława Solskiego, Mateusza Staronia i Konrada Zielińskiego - wymienieni w porządku alfabetycznym wg nazwisk. Z czasem zamieszczę tam również informację o książce Tomasza Sommera pt. Operacja antypolska NKWD 1937-1938. Geneza i przebieg ludobójstwa popełnionego na Polakach w Związku Sowieckim, aktualnie spoczywającej na półce i oczekującej na przeczytanie.

„Rzeczywistość sowiecka 1939-1941 w świadectwach polskich Żydów”. Autor: Krzysztof Jasiewicz

 Tekst, w pewnym sensie, okolicznościowy. Dziś przypada 87. rocznica najazdu ZSRR na Polskę.

Krzysztof Jasiewicz „Rzeczywistość sowiecka 1939-1941 w świadectwach polskich Żydów”

Instytut Studiów Politycznych PAN, Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa 2009

Profesor Krzysztof Jasiewicz skromnie przyznał, że (cyt., str. 116) „niniejsza książka jest jedynie luźnym szkicem o poważnych problemach, pisanym zresztą ad hoc”. Uzupełnię, iż do tego „szkicu”, nb. niezwykle interesującego, profesor dołożył obszerny zbiór 83 relacji polskich Żydów, którym udało się wraz z armią gen. Władysława Andersa w 1942 r. opuścić radziecki „raj” (jest to część III tej książki, najdłuższa, str. 119-391). Wcześniejsze karty zawierają:

¾    objaśnienie terminologii używanej przez profesora i autorów ww. relacji (wykaz skrótów na str. 7 i 8, a przede wszystkim część I pt. „Słownik”, str. 15-32),

¾    oraz właśnie ów „szkic” – zatytułowany „Żydzi obok Polaków w dobie upadku Państwa Polskiego na Kresach Wschodnich II RP” (część II, str. 33-116).

Zwracam uwagę na konieczność poznania znaczenia specyficznych terminów (skrótów nazw instytucji, organów administracji, krain geograficznych, potocznych pojęć etc.), niekiedy niezrozumiałych nawet dla osób obczytanych w literaturze przedmiotu. Przykładowo: dość często pojawiający się skrót „SOE”, to (cyt., str. 27) „ros., socyalno-opasnyj elemient (element społecznie niebezpieczny)”, natomiast „Birża truda” oznacza (cyt., str. 16) „ros., potoczną nazwę sowieckiego biura pośrednictwa pracy”.

Merytorycznie podstawową część II książki autor rozpoczyna od określenia (w liczbach i procentach) populacji Żydów w II RP, bazując na danych spisu powszechnego z 1931 r. W skali całego kraju Żydzi (3,1 mln) stanowili wówczas 9,8% ogółu mieszkańców. W miastach zamieszkiwało ich 2,4 mln, a na wsiach 0,7 mln, tj. odpowiednio 27,2% ludności miejskiej i 3,2% i ludności wiejskiej. Analogiczne, przedwojenne dane profesor podaje także odrębnie dla wszystkich wschodnich województw, których tereny po wrześniu 1939 roku inkorporowano do ZSRR. Omawia też strukturę ekonomiczną społeczności żydowskiej w Polsce, wskazując przemysł, drobną wytwórczość, handel i wolne zawody jako główne źródła jej utrzymania. Problematyki skali i przykładów antysemityzmu, dość powszechnego w niektórych środowiskach, zwłaszcza po śmierci marszałka Józefa Piłsudskiego w 1935 r., autor nie porusza.

Dnia 17 września 1939 r. stało się to, czego quasiformalnie druga osoba w państwie (a faktycznie pierwsza), czyli marszałek Edward Śmigły-Rydz, nie przewidział, mimo że powinien był przewidzieć! Cofające się i chwiejące pod uderzeniami Wehrmachtu Wojsko Polskie, nadaremnie oczekujące na odciążającą, potężną ofensywę francuską, otrzymało ze wschodu cios nożem w plecy. Nie omawiając naszych obronnych działań militarnych na wschodzie, profesor Krzysztof Jasiewicz skupia się na opisach organizacji i utrwalania władzy radzieckiej na zaanektowanych polskich Kresach Wschodnich. Zadania te realizowano głównie za pomocą kadr ściąganych z ZSRR, a miejscowym sojusznikom i sympatykom (Białorusinom, Ukraińcom i Żydom) pozostawiano tylko najniższe, chociaż liczne stanowiska. Owi obywatele II RP odegrali w sowietyzacji Kresów niechlubną rolę, większość ich czynów należy określić mianem zdrady stanu. W odniesieniu do Żydów autor przytacza następujące rodzaje kolaboracji ze wschodnim najeźdźcą: 1/ dość powszechne, owacyjne witanie wkraczającej Armii Czerwonej; 2/ liczne uczestnictwo w składach różnych milicji oraz grup terrorystyczno-rabunkowych, atakujących polską ludność i pojedynczych żołnierzy z rozproszonych, rozbitych oddziałów; 3/ równie wysoki udział w organizacji i działalności radzieckich władz tymczasowych (komitetów, zarządów itp.), zanim zostały one zastąpione kadrami z ZSRR; 4/ wyróżniające się uczestnictwo w agitacji przedwyborczej oraz przygotowaniu i przeprowadzeniu dnia 22 października 1939 r. „wyborów” do Zgromadzeń Ludowych Zachodniej Białorusi i Zachodniej Ukrainy, oraz dnia 24 marca 1940 r. „wyborów” do Rad Najwyższych ZSRR, BSRR i USRR – co miało legitymizować aneksję Kresów i dokonane tam zmiany ustrojowe; 5/ bezpośrednia i pośrednia współpraca z NKWD w wynajdywaniu polskich elit, kadr urzędniczych i wojskowych, denuncjacje oraz donosicielstwo skutkujące aresztowaniami i zsyłkami do obozów pracy. Zachowania te autor uwiarygodnia reprezentatywnymi oświadczeniami i wspomnieniami Polaków, co do zasady potwierdzonymi w urzędowej dokumentacji radzieckiej z tamtych lat! Autor wysuwa też hipotezę, iż przedstawiona kolaboracja niektórych środowisk żydowskich z okupacyjną administracją radziecką, w tym z NKWD, mogła stać się przyczyną uczestnictwa części ludności polskiej, ukraińskiej i litewskiej w masowych mordach na Żydach, inspirowanych przez himmlerowskie Einsatzgruppen po dniu 22 czerwca 1941 r., a nawet przesłanką jej obojętności wobec późniejszego Holokaustu.

Profesor Krzysztof Jasiewicz szacuje, iż jesienią i zimą 1939/1940 na terenach polskich Kresów Wschodnich mogło znajdować się ponad 1,2 mln Żydów (str. 37), obejmując tą liczbą stałych mieszkańców oraz niedawnych przybyszów, tj. osoby zamieszkałe wcześniej na terenach centralnych i zachodnich, w tym czasie już znajdujących się pod okupacją niemiecką. Oprócz żydowskich indywidualnych uciekinierów byli to żołnierze oddziałów Wojska Polskiego, które znalazły się na Kresach, a także pracownicy polskich instytucji ewakuowanych przed dniem 17 września 1939 r. na wschód. Autor bardzo interesująco przedstawia sytuację ludności żydowskiej, znajdującej się po wschodniej stronie nowej „granicy” niemiecko-radzieckiej, utworzonej na podstawie traktatu o granicach i przyjaźni, zawartego pomiędzy III Rzeszą a ZSRR dnia 28 września 1939 r. Granicę tę, początkowo słabiej strzeżoną, dość masowo przekraczano nielegalnie w obydwie strony. Na wschód uciekali Żydzi z terenu okupacji niemieckiej, słusznie obawiając się hitlerowskich prześladowań na tle rasowym. A na zachód uciekali Żydzi z terenu okupacji radzieckiej, szybko zaznawszy wątpliwych uroków życia w komunistycznym „raju” – licząc, iż „nie taki Hitler straszny, jak go malują”, a poza tym wystarczy go parę miesięcy przeczekać, do rychłego przecież zwycięstwa Francji i Anglii nad Niemcami. Bezprzykładnej klęski Francji już w czerwcu 1940 r. oraz późniejszego Holokaustu nikt sobie wówczas nawet nie wyobrażał. Oprócz tych dwóch kategorii uciekinierów kwitł również na masową skalę przemyt przez nową granicę, w którym dość licznie uczestniczyli miejscowi Żydzi zamieszkujący po obu jej stronach. Na wszystkie osoby usiłujące nielegalnie ją przekroczyć polowało (coraz skuteczniej) NKWD, schwytanych skazywano na kilkuletni pobyt w łagrach. Zsyłkom do syberyjskich obozów pracy przymusowej, oraz deportacjom – przesiedleniom, byli także poddawani Żydzi uznani za niewygodnych dla nowej władzy radzieckiej: oficerowie i podoficerowie WP w stanie spoczynku, urzędnicy, wykształceni przedstawiciele wolnych zawodów, przedsiębiorcy uznani za spekulantów, duchowni żydowscy etc.

Wracając do tytułowej rzeczywistości sowieckiej 1939-1941 w świadectwach polskich Żydów. Profesor Krzysztof Jasiewicz dotarł w londyńskim Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum Gen. Sikorskiego do kolekcji płk. dypl. Wincentego Bąkiewicza, zawierającej (cyt., str. 42) „powszechnie uważany za największy (…) zbiór relacji, zeznań, pamiętników itp., wytworzonych przez obywateli polskich, zapewne prawie w całości, w 1943 r.”. Wśród owych 1160 relacji profesor wyodrębnił 135 napisanych przez obywateli polskich narodowości żydowskiej, a z nich wybrał 83 i włączył, po odpowiedniej korekcie edytorskiej i uwspółcześnieniu pisowni, do tej książki (wspomnianej jej części III), w porządku alfabetycznym wg nazwisk. Oprócz imienia i nazwiska każdorazowo poznajemy rok i miejscowość urodzenia danej osoby, jej zawód, wykształcenie, stopień wojskowy. Zauważa się wśród nich duży udział ludzi wykształconych, z maturami i dyplomami wyższych studiów, uzyskanymi w dwudziestoleciu międzywojennym albo wcześniej w Galicji. Polscy Żydzi pisali owe relacje wg schematu w postaci 33-punktowej, szczegółowej ankiety (str. 46-48), opracowanej przez kaprala podchorążego doktora Menachema Buchweitza, w cywilu adwokata (ur. 1910 w Krakowie). Treść wszystkich relacji w pełni potwierdza likwidację polskości na Kresach Wschodnich oraz zbrodniczość systemową i niewydolność gospodarczą państwa Stalina w analizowanych latach 1939-1942. W tym zakresie całkowicie pokrywa się z opublikowanymi polskimi wspomnieniami. Przymusowo deportowani do nowych miejsc osiedlenia oraz uwięzieni w łagrach Żydzi cierpieli tam identyczne katusze co Polacy. W odniesieniu natomiast do wspomnianego współudziału części pobratymców w prześladowaniu Polaków na Kresach, osoby piszące wspomnienia na ogół albo takie fakty przemilczają, albo starają się je marginalizować i minimalizować. Mają bowiem na względzie, iż swe ocalenie (wyrwanie z radzieckiego „raju”) zawdzięczają polskiemu rządowi emigracyjnemu, do którego agend trafiają wypełniane przez nich ankiety.

„Alfabet Millera”. Autor: Leszek Miller

 

Dziś także oddajemy głos byłemu Prezesowi Rady Ministrów, mającemu równie zasłużone miejsce w HISTORII, co przedstawiony tu w poprzednim artykule. Jędrzej Moraczewski był pierwszym premierem II Rzeczypospolitej, pod kierownictwem którego określono Jej zręby ustrojowe - demokratyczne oraz postępowe w sferze socjalnej. Leszek Miller zaś to szef rządu, który wprowadził III Rzeczpospolitą do Unii Europejskiej. Obaj zapisali się więc w naszych dziejach trwale i wyraźniej niż różne efemerydy na stanowisku premiera Polski, w rodzaju np. Edwarda Babiucha, Ewy Kopacz czy Beaty Szydło. Oczywiście sposób ich komunikacji z czytelnikami jest tu nieporównywalny – Jędrzej Moraczewski pozostawił potomnym obszerne dzienniki okupacyjne, a Leszek Miller zgodził się na bardzo długi wywiad ze znanym redaktorem.

Leszek Miller, Jacek Prusinowski  „Alfabet Millera” 

Wydawca: TIME S.A., Warszawa 2026

Jest to długi, utrwalony na 384 stronach książki, tzw. wywiad rzeka z Leszkiem Millerem (ur. 1946). Pan redaktor Jacek Prusinowski (ur. ?) odpowiednio się do niego przygotował oraz wspólnie z rozmówcą ustalił ów „alfabetyczny” format. W spisie treści widzimy hasła na wszystkie litery alfabetu, za wyjątkiem „E”, „F” i „Ł”. Haseł tych jest 36, jako że niektórym literom przypisano więcej niż jedno, np. na literę „P” zaczynają się aż trzy: Palikot, Papała i Putin. Każde hasło to zarazem odrębny, krótki (kilka, kilkanaście stron) rozdział książki. Dla porządku nadmienię, iż pierwszy (na literę „A”) jest zatytułowany Afera Rywina, a ostatni (na „Ż”) nosi tytuł Żona. Zdecydowana większość rozdziałów dotyczy imiennie konkretnych osób. Ale zauważamy też siedem tematów określonych inaczej: na „H” mamy Helikopter, na „S” – Sejm, SLD i Smoleńsk, a na „U” – Ukrainę, Unię Europejską i USA.

Nie zamierzam zdradzać, jaka treść kryje się pod którymkolwiek z haseł. Nadmienię jedynie, iż czytanie ich wszystkich daje dobrą rozrywkę intelektualną, okazję do przypomnienia sobie wewnętrznych i zewnętrznych uwarunkowań dotychczasowej historii III RP oraz ostatnich kilkunastu lat PRL. We wstępie red. Jacek Prusinowski zauważa (cyt., str. 5): „Alfabet” to w pewnym sensie historia ostatniego półwiecza w polskiej polityce. Nie tyle chronologiczny opis najważniejszych postaci i wydarzeń, ile osobista wersja tej historii. Jest to zatem wersja historii Polski wg Leszka Millera, niegdyś jej współtwórcy, a dziś analityka i komentatora. Odnosząc się do lat, w których zajmował stanowiska ministerialne (1993-1997) i był premierem (2001-2004), wskazuje także swoje błędy. Przypomina również wiele mniej znanych faktów mających w przeszłości wpływ na bieg wydarzeń politycznych, w tym m.in. na wyniki wyborów prezydenckich i parlamentarnych. W jego wypowiedziach pojawia się też szereg wątków natury osobistej: rodzinnej i towarzyskiej. Odnosząc się do tych drugich wymienia znajomych, z którymi dzielił swoje wędkarskie hobby, oraz takich, którzy dyskusje z nim preferowali w połączeniu z mocnymi trunkami na stołach. Podaje ostateczny powód zerwania osobistej, szorstkiej przyjaźni z pewnym bardzo ważnym politykiem (a w latach 1995-2005 wręcz najważniejszym), z którym bardzo długo się znali i kolegowali, a przez pewien czas nawet byli sąsiadami w jednym bloku na warszawskim Wilanowie. Indagowany w sprawach wojskowych i służb specjalnych Leszek Miller udziela odpowiedzi wymijających, słusznie zasłaniając się tajemnicą państwową do dziś go obowiązującą. Często komentuje również bieżące wydarzenia polityczne, sporo uwagi poświęcając wojnie toczącej się na Ukrainie oraz natowskim i unijnym aspiracjom tego państwa. Porusza problem relacji polsko-ukraińskich w kontekście odmiennej przez oba państwa interpretacji tragicznych wydarzeń historycznych na Wołyniu i w Galicji wschodniej w latach 1943 i 1944. Jego opinie i oceny dotyczące polityków polskich i zagranicznych, jakkolwiek stanowcze i subiektywne, są jednak wyważone i stonowane. Bez artykułowania negatywnych emocji odnosi się do swoich byłych przeciwników politycznych, niekiedy nawet wyraża się o nich z nutką zrozumienia i sympatii. Reasumując, gorąco Państwu polecam tę ciekawą książkę, ale z jednym ważnym zastrzeżeniem. Panowie Leszek Miller i Jacek Prusinowski omawiają w niej tematy dobrze znane w środowisku polityków, niekiedy używają skrótów myślowych, a zatem również czytelnicy powinni posiadać odpowiednie przygotowanie merytoryczne. Jest to bowiem lektura przede wszystkim dla osób dobrze orientujących się w historii naszego kraju, patrząc na nią przynajmniej od epoki Edwarda Gierka (hasło na „G”).

PS.1. Leszek Miller już wcześniej gościł na tym blogu. Przez katalog autorski alfabetyczny albo katalog tematyczny 4 można dotrzeć do omówienia jego Anatomii siły. Rozmów z Robertem Krasowskim. Tamten tekst na blogu wyjątkowo składa się z dwóch części, napisanych w kilkuletnim odstępie czasu. Drugą jego część, bardzo krytyczną, dopisałem mając na względzie przep…ne przez SLD wybory prezydenckie i parlamentarne w 2015 r. Teraz, po lekturze Alfabetu zdania nie zmieniłem, choć przyznaję, iż nie byłem świadomy kilku ujawnionych w nim istotnych choć zakulisowych niuansów, dotyczących przygotowania i przebiegu tamtych kampanii wyborczych. Dziś już też nie podchodzę do błędów Leszka Millera z 2015 r. tak emocjonalnie. Przeszło mi.😊

PS.2. Leszek Miller jest stałym gościem programu pt. Prezydenci i premierzy, emitowanego w TV Polsat oraz TV Polsat News co sobotę o godz. 19:15. Występuje tam zazwyczaj w towarzystwie Bronisława Komorowskiego, Jana Krzysztofa Bieleckiego i Waldemara Pawlaka. Oglądam i słucham ich wszystkich z zainteresowaniem.

„Dziennik wydarzeń 1939-1944”. Autor: Jędrzej Moraczewski

 

Dziś coś dla koneserów historii!

Jędrzej Moraczewski „Dziennik wydarzeń 1939-1944”

Wydawnictwo LTW, Łomianki 2016

Jędrzeja Moraczewskiego (13.01.1870 - 5.08.1944) znajdziemy w każdym podręczniku historii Polski i encyklopedii. To po dniu 11 listopada 1918 r. pierwszy premier rządu II Rzeczypospolitej (18.11.1918 - 16.01.1919) i jednocześnie minister komunikacji. Później dwukrotnie (1925-1926 i 1926-1929) minister robót publicznych, przez kilka lat także poseł (z listy PPS) i wicemarszałek sejmu RP, oraz prosanacyjny działacz związkowy wysokiego szczebla. Inżynier, absolwent Politechniki Lwowskiej (1894), kombatant Legionów, następnie uczestnik wojny z Rosją bolszewicką w stopniu kapitana saperów, kawaler Orderu Virtuti Militari V klasy. Od 1920 roku mieszkaniec podwarszawskiego Sulejówka. W maju 1926 r. współorganizator strajku kolejarzy, wspomagającego zamach stanu dokonany przez marszałka Józefa Piłsudskiego. Ważne funkcje publiczne, w tym bycie posłanką na sejm RP, sprawowała również jego żona, Zofia Moraczewska (1873-1958).

Jędrzej Moraczewski pozostawił potomnym odręcznie napisany (w jedenastu zeszytach) diariusz datowany od 5 września 1939 r. do 1 sierpnia 1944 r., z wyjątkiem czasokresu od 5 lutego 1943 r. do 15 marca 1944 r. Brakujące zeszyty rękopisów zaginęły w niewyjaśnionych okolicznościach. Albo żona premiera nie przekazała ich (obowiązkowo) w 1950 r. w komplecie do Archiwum Wydziału Historii Partii przy KC PZPR, albo zostały później przez kogoś już w tymże archiwum odłączone. Niezwykle pracochłonnej redakcji ocalałego, dostępnego tekstu dokonali p. Joanna Dufrat i p. Piotr Cichoracki. Oprócz uwspółcześnienia stylu, gramatyki i ortografii nieraz trudnego do odczytania rękopisu, zamieścili bardzo dużo przypisów objaśniających wspomnienia i refleksje Jędrzeja Moraczewskiego. Dołączyli również przypisy „odkodowujące” nazwiska niektórych osób, podawane przez b. premiera w brzmieniu zmienionym albo zgoła zastępowane zagadkowymi sekwencjami liter. Nie zawsze taka deszyfracja okazywała się jednak możliwa, zwłaszcza wtedy, gdy autor dziennika mógł mieć na myśli kontakty z osobami należącymi do ZWZ/AK. Informację o swych pracach redakcyjnych nad tekstem dziennika, jak również zwięzłą biografię Jędrzeja Moraczewskiego, Joanna Dufrat i Piotr Cichoracki przedstawili we wstępie do książki (str. 5-29). Dowiadujemy się z niego m.in., iż życie rodzinne małżeństwa Moraczewskich dotknęła straszna tragedia: na przestrzeni lat utracili wszystkie (czworo) dzieci. Tadeusz (1901-1902) we wczesnym dzieciństwie zmarł na szkarlatynę, Kazimierz (1903-1920) poległ na froncie w wojnie z Rosją bolszewicką, a Wanda (1905-1942) i Adam (1907-1941) zostali zamęczeni w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu. Cały ów wstęp należy przeczytać uważnie, pomoże on bowiem m.in. zrozumieć uwagi rzucane ad hoc przez autora dziennika, jak też wiele jego skrótów myślowych. Czytelnik przystępujący do lektury „Dziennika wydarzeń 1939-1944” powinien także dobrze orientować się w historii II wojny światowej (przebiegu działań militarnych oraz dyplomacji). Odnosząc się zaś do merytorycznej treści diariusza, można wyodrębnić w niej następujące wątki tematyczne, przez autora w kolejnych, dziennych wpisach najczęściej pomieszane. Niekiedy są one prezentowane jedynie skrótowo i hasłowo, innym razem zaś rozwlekle i szczegółowo rozwijane.

Ø  Zmieniająca się w kolejnych latach wojny sytuacja polityczno-militarna. Jędrzej Moraczewski przez cały czas zachowuje optymizm, zwalcza defetyzm obserwowany u niektórych znajomych. Po napaści Niemiec na ZSRR (22.06.1941) długo pielęgnuje nadzieję na wzajemne wykrwawienie się dwóch śmiertelnych wrogów Polski i powtórkę sytuacji z jesieni 1918 r. Bieżące informacje o przebiegu działań militarnych i dyplomatycznych autor uzyskuje z nasłuchów zagranicznych stacji radiowych, gazet konspiracyjnych, oficjalnej polskojęzycznej prasy w Generalnym Gubernatorstwie, komunikatów niemieckich oraz z przypadkowych rozmów z żołnierzami Wehrmachtu (Jędrzej Moraczewski i jego żona biegle władają językiem niemieckim). Źródłem niektórych wieści bywa także agencja JPP („Jedna Pani Powiedziała”). Dzisiejszego czytelnika, dobrze znającego historię polityczną tamtych lat, wręcz śmieszą niektóre wiadomości niemające najmniejszego pokrycia w ówczesnej rzeczywistości, przekazywane sobie jednak z ogromną nadzieją i ekscytacją nawet przez inteligentnych skądinąd ludzi. Sam autor stara się podchodzić do podobnych „wieści” krytycznie, zdając sobie sprawę, iż pierwszą, niematerialną ofiarą wojny zawsze bywa prawda.

Ø  Fresk epoki, czyli życie codzienne mieszkańców Sulejówka i Warszawy, do której Jędrzej i Zofia Moraczewscy bardzo często jeździli, a od 6 grudnia 1941 r. do 29 marca 1942 r. nawet w niej zamieszkali. Terror okupanta, egzekucje zakładników, łapanki na roboty do Niemiec, przymusowe wykwaterowanie Polaków z domów i lokali, zajmowanych następnie przez wojsko oraz administrację i ludność niemiecką. Wielkie problemy z zaopatrzeniem w artykuły pierwszej potrzeby, przede wszystkim w żywność i opał, ich jakość oraz ceny urzędowe (kartkowe) i czarnorynkowe. Olbrzymi tłok w nieregularnie kursujących pociągach, liczne w nich rewizje i rekwizycje. Rodzime łapownictwo, oszustwa, kradzieże i pospolity bandytyzm. Ludobójczy terror wobec ludności żydowskiej – autor o tym ze zgrozą wspomina, ale tematu szerzej nie rozwija (z treści dziennika wynika, iż sympatykiem Żydów to on raczej nie jest).

Ø  Sytuacja rodzinna i towarzyska Jędrzeja Moraczewskiego. Choroba onkologiczna żony, leczenie operacyjne w Warszawie. Długotrwałe i nieskuteczne starania o uwolnienie aresztowanych syna, Adama, i córki, Wandy. Rozwiązywanie trudnych problemów finansowych i bytowych rodziny. Kilkumiesięczny (XII 1941–III 1942) pobyt w Warszawie pod zmienionym nazwiskiem, w obawie przed aresztowaniem. Po powrocie do Sulejówka zamieszkiwanie już w innym domu, ponieważ cały dworek Moraczewskich zajął Wehrmacht (przymusowo, ale i odpłatnie). Liczne kontakty towarzyskie ze znajomymi z Warszawy i Sulejówka, ożywione dyskusje o sytuacji politycznej, częste gry w brydża. Opowiadanie okupacyjnych dowcipów, przytoczonych w dzienniku.

Ø  Aktywna działalność społeczna i zawodowa autora oraz jego żony, należących do ścisłej elity Sulejówka. Zaangażowanie w funkcjonowanie Spółdzielni Spożywców „Praca”, oraz w społeczną, doraźną kontrolę lokalnego samorządu terytorialnego. Przeciwdziałanie korupcji w systemie reglamentacji kartkowej żywności i opału, energiczne starania o usprawnienie owego systemu. Kwestie te, dla dzisiejszego czytelnika nieistotne i nudne, Jędrzej Moraczewski opisuje niezwykle dokładnie, drobiazgowo przytaczając kwoty pieniężne, wielkości zamawianych i zużywanych sortymentów, także nazwiska uczciwych i nieuczciwych kontrahentów. Są to sprawy bardzo go w tamtym czasie absorbujące. Wspomina o pomocy udzielanej mieszkańcom Sulejówka w ich sporach ze skorumpowanymi urzędnikami gminy. W razie potrzeby występuje też w roli tłumacza w kontaktach mieszkańców z kwaterującymi w Sulejówku oficerami i podoficerami Wehrmachtu.

Ø  Osobiste poglądy i prywatne zainteresowania Jędrzeja Moraczewskiego. Kultywowanie pamięci o marszałku Józefie Piłsudskim (1867-1935), z którym oboje z żoną byli zaprzyjaźnieni i przez pewien czas po sąsiedzku w Sulejówku mieszkali. Negatywna ocena działalności jego sanacyjnych następców. Także bardzo ostra krytyka premiera rządu emigracyjnego, generała Władysława Sikorskiego (1881-1943), którego Moraczewski osobiście poznał w latach minionych i od dawna nie był o nim dobrego zdania. Między wierszami dziennika możemy też domyślnie wyczytać, iż autor jakieś luźne kontakty z ZWZ/AK nawiązał i utrzymuje. Politycznie oraz ideowo Jędrzej Moraczewski nieprzerwanie jawi się jako socjalista i antykomunista. Na str. 531 znajdujemy zasłyszaną przez niego radziecką sentencję (cyt.): Jeden z Moskali tak się wyraził: „Nasz ustrój bolszewicki jest dzisiaj jak żona. Człowiek przyzwyczaił się, ale nie ma przyjemności”.😂 Autor w tamtych latach również dużo czytał i kolekcjonował książki, w prowadzonym dzienniku komentując ich treść nieraz dość szczegółowo. Oprócz bieżącego dziennika tworzył także swoje obszerne wspomnienia z lat wcześniejszych.

Ostatni zapis w diariuszu nosi datę 1 sierpnia 1944 r., tj. jeden dzień po opuszczeniu przez Niemców Sulejówka. Wkrótce (cytat ze wstępu, str. 17): Jędrzej Moraczewski (…) zginął trafiony w krtań przypadkowym odłamkiem pocisku artyleryjskiego w swoim domu 5 sierpnia 1944 r. Nie wiadomo czy był to pocisk atakującej Armii Czerwonej, czy może wycofującego się Wehrmachtu. Reasumując, czytelnicy nieobawiający się dość trudnej, tematycznie bardzo zróżnicowanej i obszernej (1016 stron) literatury pamiętnikarskiej autorstwa tej ważnej postaci historycznej, mogą po książkę sięgnąć – z zastrzeżeniem przeznaczenia na nią odpowiedniej ilości wolnego czasu (mnie zajęło to 3 tygodnie). Znajdą w niej też 29 dobrej jakości fotografii Jędrzeja i Zofii Moraczewskich z różnych lat ich życia.

„Rywka. Śmierć ze złotym warkoczem. Gry wojenne polskiego podziemia”. Autor: Michał Wójcik

 

I ponownie pan Michał Wójcik. Omawiając w poprzednim artykule jego inną książkę, poinformowałem, że jednej z bohaterek, młodej Żydówce, autor nie tylko poświęcił cały rozdział, ale również stworzył o niej odrębne opracowanie, które przedstawię tu następnym razem. Słowa zatem dotrzymuję.

Michał Wójcik „Rywka. Śmierć ze złotym warkoczem. Gry wojenne polskiego podziemia”

Wydawnictwo Wielka Litera Sp. z o.o., Warszawa 2024

Pan Michał Wójcik napisał porywający, zbeletryzowany reportaż historyczny. Wszystkie źródła, do których dotarł, zarówno publikowane, jak i te zawarte jedynie w aktach personalnych, dokumentach urzędowych i sądowych, wspomnieniach pozostających w maszynopisach etc., wskazał w obszernej bibliografii (str. 355-372). A na str. 353 zamieścił podziękowanie m.in. dla Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej, której (cyt.) hojne stypendium pozwoliło na podróże i badania w różnych archiwach. Postać tytułowej Rywki Tajtelbaum (1917-1943), pseudonimy: Niuta, Wanda, Wanda Witwicka, przewija się przez całe to opracowanie. Dość dokładnie poznajemy jej curriculum vitae, tym niemniej książki nie można określić jako wyłącznie biograficznej. W bardzo obszernym tle mamy bowiem przez cały czas „wielką politykę” w okresie międzywojnia i w latach okupacji. Głównymi wątkami tematycznymi książki są następujące zagadnienia.

1.     Narodowość i pochodzenie społeczne tytułowej bohaterki, jej wykształcenie, charakter oraz wygląd zewnętrzny. Także krystalizujące się w miarę lat poglądy polityczne. Członkini PPR, żołnierka Gwardii Ludowej, w tym osławionej, bojowej Specgrupy. Uczestniczka wielu jej akcji, nieraz osobista wykonawczyni wyroków śmierci na okupantach i zdrajcach. Aresztowana przez Gestapo, najprawdopodobniej w wyniku bratobójczej denuncjacji. Zamordowana w (lub po) ciężkim śledztwie, miejsca stracenia i pochówku pozostały nieznane.

2.     Sytuacja mniejszości narodowej żydowskiej w Polsce przedwojennej oraz w latach okupacji. Rodzimy antysemityzm w II RP, uaktywniający się po śmierci marszałka Piłsudskiego, obserwowany później również podczas Holokaustu. Obrzydliwe zjawisko okupacyjne: szmalcownictwo. Tragedia powstania w getcie warszawskim.

3.     Początki działalności politycznej Polskiej Partii Robotniczej oraz zbrojnej aktywności Gwardii Ludowej. Faktycznym zadaniem nr 1 stało się zdobywanie środków pieniężnych, niezbędnych na pokrycie materiałowych i osobowych kosztów utrzymania kierownictwa PPR i dowództwa GL, propagandy, nielegalnych zakupów broni etc. Udane i nieudane akcje tzw. ekspropriacyjne oraz dywersyjne (w książce opisane). Wykonywanie wyroków na zdrajcach i konfidentach. Żenująco niepomyślne początki partyzantki leśnej Gwardii Ludowej – brak sukcesów militarnych, bandycki skład i charakter poczynań oddziałów GL.

4.     Przypadki obopólnej infiltracji i zwalczania się kierownictw PPR/GL oraz Delegatury Rządu/ZWZ/AK. Wydawanie i wykonywanie wyroków śmierci, także wzajemne denuncjacje do Gestapo. Autor dowodzi tu większej skuteczności agentów i podwójnych agentów Polski Podziemnej (rządu emigracyjnego), o nazwiskach już dziś zapomnianych. Cyt. str. 343: Ich zasługi w infiltracji PPR i GL są jednak bezsprzeczne. Nie ulega także wątpliwości, że to oni – swoimi raportami – przyczynili się do wyeliminowania wielu działaczy komunistycznych, wpływając przez to na politykę partii. To oni usuwali Gomułce i Spychalskiemu kadrowe „kłody spod nóg”. Pierwszoplanowym takim wyeliminowanym działaczem stał się sekretarz PPR Marceli Nowotko, którego zastrzelili dwaj żołnierze Armii Krajowej. Cyt., str. 182: Zatem w istocie było to dzieło podziemia, a nie efekt wewnętrznych porachunków wśród komunistów.

W Epilogu (str. 346-352) p. Michał Wójcik powraca do tytułowej bohaterki, informując o jej „życiu po śmierci” w literaturze polskiej i zagranicznej (izraelskiej, amerykańskiej). Wymienia powstałe na przestrzeni lat publikacje o charakterze zarówno hagiograficznym, jak i deprecjonujące, odbrązawiające jej postać i czyny. Daje przy tym do zrozumienia, iż w swoim opracowaniu przedstawił ją możliwie najbardziej obiektywnie.

Cóż by tu jeszcze dodać? Przez książkę przewija się sporo historycznych nazwisk, w większości dziś znanych jedynie tzw. badaczom przedmiotu. Aby się więc nie pogubić, radzę podczas lektury powracać do ważnych notek biograficznych (wraz z fotografiami), zamieszczonych na str. 14-25. Nb. sporo interesujących fotografii (osób, wojennej Warszawy etc.) zauważamy również w całym tekście książki. Przy okazji pochwalę się, iż dwoje jej bohaterów (przyjaciół Rywki) już gościłem na tym blogu. Stanisława Sowińska napisała autobiograficzną opowieść pt. Gorzkie lata. Z wyżyn władzy do stalinowskiego więzienia (zob. katalog autorski alfabetyczny albo katalog tematyczny 3), a Franciszek Bartoszek jest jedną z głównych postaci książki pt. Niewygodny Polak, autorstwa Macieja Bernatta-Reszczyńskiego (zob. katalog autorski alfabetyczny albo katalog tematyczny 2). To drugie opracowanie dotyczy wykonanego przez Gwardię Ludową w 1943 r. zamachu na insp. Aleksandra Reszczyńskiego, komendanta Policji Polskiej (tzw. policji granatowej). Michał Wójcik analizuje możliwość istnienia dodatkowych, niewziętych pod uwagę przez Macieja Bernatta-Reszczyńskiego, motywacji zamachowców.

PS. Jak się Państwo zorientowaliście, dziś omówiona książka p. Michała Wójcika niezmiernie mi się spodobała – przede wszystkim z powodu obiektywnego, rzetelnego przedstawienia relacji pomiędzy podziemiem prorządowym a komunistycznym podczas okupacji. Tym bardziej jest mi więc przykro, że muszę zasygnalizować istnienie w niej historycznego błędu faktograficznego. Cytuję, str. 128: Gdy 17 września do wojny przyłącza się ZSRR, Rywka jest już we Lwowie. Miasto tylko przez kilka dni było pod panowaniem niemieckim, potem hitlerowcy przekazują je Sowietom (…). Wg mojej wiedzy polska obrona Lwowa dnia 22 września 1939 r. poddała miasto Armii Czerwonej, a zatem Lwów w 1939 r. nie mógł pozostawać, nawet przez tylko kilka dni, pod panowaniem niemieckim. O zaistnieniu ww. błędu powiadomiłem e-mailem wydawnictwo. W odpowiedzi podziękowano mi oraz poinformowano, iż w ew. dodruku książki ów błąd już się nie powtórzy. 

„Polki, które zabijały dla sprawy. Cyngielki, gwardzistki, terrorystki”. Autor: Michał Wójcik

 

Michał Wójcik „Polki, które zabijały dla sprawy. Cyngielki, gwardzistki, terrorystki”

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 2023

Autor (przypadkowa zbieżność imienia i nazwiska ze znanym politykiem), znawca historii Polski Podziemnej, przybliża nam kilkanaście sylwetek kobiet, które wespół z mężczyznami aktywnie uczestniczyły w walkach II wojny światowej, głównie w ruchu oporu podczas okupacji hitlerowskiej. Koncentrując się na ich czynach, pamiętał również o ogólnym przedstawieniu osobowości tych pań – informacji o pochodzeniu społecznym, stanie majątkowym, wykształceniu, charakterze, sprawach rodzinnych etc. Trzy z nich zbrojny debiut odbyły jeszcze przed odzyskaniem niepodległości w 1918 r., zatem w latach wojny, oprócz osobistego zaangażowania, służyły także swoim doświadczeniem i radą. Nazwisk tytułowych bohaterek nie zdradzę. Proszę samemu je poznać, sięgając po tę książkę napisaną bardzo przystępnie, lekkim stylem - lekturę w sam raz urlopowo-wakacyjną. Czytając ją poznamy wybrane akcje polskiego podziemia (głównie ZWZ/AK, choć nie tylko), nie zawsze przebiegające bezproblemowo, a czasem nawet budzące wątpliwości co do zasadności ich podjęcia. Były nimi (wymieniam najważniejsze):

§  Zamach na Franza Kutscherę, szefa SS i policji w Warszawie (w książce opisany b. dokładnie, autor poświęcił mu prolog oraz rozdział 9).

§  Wykonanie wyroku śmierci na domniemanej konfidentce, żonie pułkownika WP, który w 1939 r. poszedł na wojnę i przepadł bez wieści.

§  Zamach na Emila Brauna, kierownika warszawskiego Wohnungsamtu, opracowującego plany masowych wysiedleń Warszawiaków i przebudowy miasta na modłę niemiecką.

§  Wykonanie wyroków śmierci na kolaboranckim małżeństwie Mostowiczów.

§  Nieudana próba śmiertelnego otrucia Józefa Hieronima Retingera, b. doradcy gen. Władysława Sikorskiego, 56-letniego angielskiego agenta, który w kwietniu 1944 r. wylądował w okupowanej Polsce na spadochronie (mając to na względzie autor nazywa Retingera najstarszym wiekiem polskim „cichociemnym”).

§  Działalność niezwykle atrakcyjnej kobiety - agentki czterech wywiadów: radzieckiego, polskiego, niemieckiego i brytyjskiego; jej rozstrzelanie przez powstańców w czasie powstania warszawskiego wywołało wściekłość brytyjskiego łącznika w Warszawie.

§  Zamachy na Niemców oraz akcje tzw. ekspropriacyjne, dokonywane przez Gwardię Ludową; aktywny, wybijający się w nich udział młodej Żydówki (autor poświęcił jej jeden rozdział, ale oprócz tego napisał o niej odrębną książkę, którą omówię tu następnym razem).

§  Działalność odważnych saperek – członkiń Kobiecych Patrolów Minerskich.

§  Walki na przyczółku czerniakowskim we wrześniu 1944 r., udział w nich żołnierek armii gen. Berlinga.

W tle ww. wydarzeń mamy rozbudowane opisy realiów okupacyjnej i powstańczej Warszawy. Niektóre szczegóły dotyczące akcji i osób polskiego podziemia, już od dawna budzące wątpliwości historyków, autor konfrontuje z później dostępnymi materiałami źródłowymi, w tym z oświadczeniami uczestniczek złożonymi u schyłku ich życia. Nie zawsze jednak można dojść do ostatecznego wyjaśnienia, niekiedy trzeba się zadowolić swoistym protokołem rozbieżności. A w zakończeniu książki (Epilog. Losy, str. 269-289) p. Michał Wójcik przedstawia powojenne dzieje swoich bohaterek, również niewolne od życiowych perypetii (represje w czasach bierutowskich, na ogół przemilczenie w gomułkowskich, za to odznaczenia i awanse w następnych dekadach PRL). Bibliografia, wskazana odrębnie dla każdego rozdziału, może być przydatna czytelnikowi pragnącemu poszerzyć wiedzę o skomplikowanej, często niejednoznacznej historii lat okupacji. Publikacje o tej tematyce znajdziecie też Państwo w katalogu tematycznym 2 blogu.

PS. Powyżej wspomniałem (za autorem) o żonie pułkownika WP, który w 1939 r. poszedł na wojnę i przepadł bez wieści. Takich wdów po polskich żołnierzach II wojny światowej było swego czasu więcej. W latach akademickich 1972/1973 i 1973/1974 byłem najemcą pokoju w mieszkaniu w niedużej, przedwojennej kamienicy przy ulicy Paryskiej nr 33 na Saskiej Kępie w Warszawie. Na parterze mieszkała tam samotna, bezdzietna pani Zofia N. w wieku 60+. Jej mąż, zmobilizowany w 1939 r., nie powrócił z wojny. Żadnych też informacji o jego losie nie otrzymała, mimo wieloletnich starań i poszukiwań przez Czerwony Krzyż, placówki dyplomatyczne i organizacje kombatanckie.