Richard J. Evans
„Ludzie Hitlera. Twarze Trzeciej Rzeszy”
Wydawnictwo
Literackie Sp. z o.o., Kraków 2025
Brytyjski
profesor historii, znawca dziejów III Rzeszy, stworzył opracowanie popularnonaukowe
poświęcone osobom, dzięki którym Adolf Hitler mógł dojść do władzy w styczniu
1933 r. i utrzymać ją aż do swojej śmierci w przedostatnim tygodniu
wojny. Autor obszernie opisał również tło historyczne epoki, w tym realia
społeczno-ekonomiczne, zmienne w miarę upływu lat. Uwzględnił osobiste motywacje
wybranych przedstawicieli i zwolenników reżimu, których podzielił na
wiodących współtwórców systemu oraz tylko reprezentatywnych aktywistów drugiej
linii. W skład książki wchodzą 22 rozdziały, pogrupowane w cztery
części: WÓDZ, PALADYNI, WYKONAWCY i NARZĘDZIA. Poniżej przedstawiam (w telegraficznym
skrócie) te postacie w kolejności przyjętej przez autora, bardzo ogólnie wzmiankuję
ich poglądy i pełnione funkcje. Życiorysy pełne, zawierające interesujące,
nieraz nieznane szczegóły biograficzne, są do poznania dopiero podczas lektury
tej książki, moim zdaniem niezbędnej w bibliotece domowej miłośnika
historii.
WÓDZ:
§ Dyktator Adolf
Hitler (1889-1945). Dłuższy szkic biograficzny (str. 25-127), oprócz przedstawienia
metod i skutków kreowania przez Hitlera polityki wewnętrznej
i zagranicznej III Rzeszy, akcentuje jego opętanie wizją światowego
spisku żydowskiego, uwzględnia też osobiste dowodzenie armiami oraz życie
prywatne (intymne i towarzyskie) Führera.
PALADYNI:
§ Hermann Göring
(1893-1946).
Pilot - as myśliwski podczas I wojny światowej, uczestnik puczu
monachijskiego w 1923 r., pierwszy szef SA, twórca Gestapo,
współorganizator „nocy długich noży” (30.06.-2.07.1934). Marszałek Rzeszy,
desygnowany na następcę Führera. Głównodowodzący Luftwaffe, kreator
imperium gospodarczego Rzeszy. Prywatnie: miłośnik dzieł sztuki, romantyk,
sybaryta i morfinista. Skazany na śmierć przez Międzynarodowy Trybunał
Wojskowy w Norymberdze, przed wykonaniem wyroku zdążył popełnić
samobójstwo.
§ Joseph Goebbels
(1897-1945).
Zafascynowany (wraz z żoną) Hitlerem i bezwarunkowo mu oddany. Szef
Ministerstwa Propagandy i Oświecenia Publicznego. Najzajadlejszy
antysemita w III Rzeszy. Demagog „wojny totalnej”. Razem z małżonką
zgładzili własnych sześcioro dzieci, po czym oboje popełnili samobójstwo.
§ Ernst Röhm (1887-1934). Zawodowy oficer, kombatant
I wojny światowej. Uczestnik puczu monachijskiego w 1923 r. Jako
głównodowodzący SA, zwalczając fizycznie przeciwników Hitlera, walnie przyczynił
się do jego dojścia do władzy. Skonfliktowany z niemiecką generalicją,
mający własne koncepcje polityki wewnętrznej oraz rozwoju sił zbrojnych Trzeciej
Rzeszy. Homoseksualista. Zastrzelony podczas „nocy długich noży”.
§ Heinrich Himmler
(1900-1945).
Szef Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy, Reichsführer SS, twórca
i nadzorca systemu masowego ludobójstwa, w tym Holocaustu. Ideolog,
propagator i realizator koncepcji wyższości rasy germańskiej (nordyckiej)
nad innymi, oraz konieczności zachowania przez Niemców tzw. czystości rasowej.
W 1945 r. nieudolny dowódca wojskowy. Pojmany przez zachodnich
aliantów, popełnił samobójstwo.
§ Joachim von Ribbentrop
(1893-1946).
Szef Ministerstwa Spraw Zagranicznych, wcześniej ambasador Rzeszy w Wielkiej
Brytanii. Sygnatariusz paktu Ribbentrop - Mołotow z dn. 23.08.1939 r.
W czasie wojny wywierał dyplomatyczne naciski na państwa satelickie w celu
wyrażenia zgody na deportację ludności żydowskiej do niemieckich obozów zagłady.
Skazany na śmierć przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze.
§ Alfred Rosenberg
(1893-1946).
Cyt. str. 239: Rosenberg uległ zatem fascynacji Hitlerem nie dlatego,
że przekonał się do jego poglądów, ale ponieważ uświadomił sobie, iż Hitler
jest człowiekiem najlepiej predysponowanym do tego, aby wcielać w życie
jego, Rosenberga, poglądy. Komentarza to nie wymaga, prawda? Zajadły
antysemita. Od 1941 r. minister Rzeszy ds. okupowanych terenów
wschodnich, zwolennik koncepcji ograniczonej autonomii dla Ukraińców, przez
Hitlera stanowczo odrzuconej. Skazany na śmierć przez Międzynarodowy Trybunał
Wojskowy w Norymberdze.
§ Albert Speer
(1905-1981).
Architekt, realizator zleceń architektoniczno-budowlanych otrzymywanych od
Hitlera. Od lutego 1942 r. szef Ministerstwa Uzbrojenia. Przejął znaczną
część kontroli nad niemiecką gospodarką, zatrudniającą ok. 14 mln
pracowników przymusowych (robotników cudzoziemskich, więźniów obozów
koncentracyjnych i jeńców wojennych). W 1945 r. sabotował
wykonanie rozkazu Hitlera - zniszczenia infrastruktury technicznej na terenach
Rzeszy, z których wycofywał się Wehrmacht (tzw. rozkaz Nerona). Skazany
przez MTW w Norymberdze na 20 lat więzienia, na wolność wyszedł w 1966 r.
WYKONAWCY:
§ Rudolf Hess
(1894-1987).
Podczas I wojny światowej pilot myśliwski. Uczestnik puczu monachijskiego
w 1923 r. Osobisty sekretarz Hitlera, następnie jego partyjny zastępca
w NSDAP. 10 maja 1941 r. wykonał samotny i samowolny (?)
lot do Anglii z nieudaną misją wynegocjowania pokoju, co do dziś budzi
wiele kontrowersji. Zakończyło to jego karierę polityczną. Skazany przez MTW w Norymberdze
na dożywocie, zmarł w więzieniu.
§ Franz von Papen
(1879-1969).
Konserwatywny polityk w Republice Weimarskiej. Później wicekanclerz w pierwszym
rządzie Hitlera, w czerwcu 1934 r. złożył rezygnację. Podczas „nocy
długich noży” w areszcie domowym (zabito dwóch jego bliskich
współpracowników). Następnie na stanowisku ambasadora Rzeszy kolejno w Austrii
(pracował nad jej przyłączeniem do Niemiec) i w Turcji. Po wojnie osądzony,
z więzienia zwolniony w 1949 r.
§ Robert Ley (1890-1945). Przywódca Niemieckiego
Frontu Pracy, nazistowskiego substytutu związków zawodowych. Inicjator i organizator
masowych imprez wypoczynkowo-rekreacyjnych z podkładem ideologicznym.
Wielbiciel Hitlera, całkowicie mu oddany. Alkoholik. Sądzony przez MTW w Norymberdze.
Popełnił samobójstwo w celi więziennej.
§ Julius Streicher
(1885-1946).
Uczestnik puczu monachijskiego w 1923 r. Twórca, wydawca i redaktor
hitlerowskiego, antysemickiego szmatławca Der Stürmer. Zajadły
antysemita, ustępujący w tej dziedzinie jedynie Goebbelsowi. Zaufany współpracownik
Hitlera. Osobnik konfliktowy nawet w aparacie partyjnym NSDAP. Skazany
na śmierć przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze.
§ Reinhard Heydrich
(1904-1942).
Oficer marynarki wojennej, zwolniony dyscyplinarnie ze służby za postępek
niehonorowy - złamanie obietnicy małżeństwa. Przygarnięty przez Himmlera,
awansował aż do wysokiego stanowiska Szefa Gestapo i Służby Bezpieczeństwa SS.
Także faktyczny władca Protektoratu Czech i Moraw. W styczniu 1942 r.
organizator międzyresortowej konferencji w Wannsee, na której ustalono
zasady planowania, realizacji i międzyresortowej koordynacji Holocaustu.
Zmarł w wyniku ran odniesionych podczas zamachu wykonanego przez czeski
ruch oporu.
§ Adolf Eichmann
(1906-1962).
Faktyczny główny koordynator i realizator Holocaustu. Szef referatu
żydowskiego w Służbie Bezpieczeństwa SS. Organizator deportacji
ludności żydowskiej (także z państw satelickich III Rzeszy) do obozów
zagłady. Po wojnie ukrywał się w Argentynie. Tam pojmany i porwany
przez izraelskich komandosów. Osądzony i stracony w Jerozolimie.
§ Hans Frank (1900-1946). Uczestnik puczu
monachijskiego w 1923 r., prawnik NSDAP, „reformator” niemieckiego
wymiaru sprawiedliwości. Od jesieni 1939 r. na czele rządu Generalnego
Gubernatorstwa, współodpowiedzialny za masowe ludobójstwo i terror w okupowanej
Polsce. Skazany na śmierć przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze.
NARZĘDZIA:
§ Wilhelm von Leeb
(1876-1956).
Generał, uczestnik wojny z Polską w 1939 r., na której stracił
dwóch synów. Po pokonaniu Francji w 1940 r. awansowany do stopnia
feldmarszałka. W 1941 r. dowódca grupy armii Północ (jednej z trzech
grup armijnych atakujących ZSRR). W 1942 r. po kłótni z Hitlerem
przeniesiony do rezerwy. Aresztowany w maju 1945 r., skazany przez
MTW w Norymberdze na trzy lata więzienia.
§ Karl Brandt
(1904-1948).
Osobisty lekarz Hitlera (rywal Morella). Wpływowy w środowisku medycznym
III Rzeszy. Autor programów eksterminacji osób chorych psychicznie i upośledzonych
umysłowo. Pod sam koniec wojny skonfliktowany z Hitlerem. Po wojnie osądzony
w procesie czołowych nazistowskich lekarzy, skazany na śmierć.
§ Paul Zapp (1904-1999). Hitlerowski „ekspert”
w dziedzinie szkolenia ideologicznego, w tym głównie do spraw żydowskich.
W 1941 r. dowódca stuosobowego Sonderkommando, wykonującego
masowe egzekucje ludności żydowskiej na okupowanych terenach ZSRR. Po wojnie
przez dłuższy czas ukrywał się. Przed sądem stanął dopiero w 1970 r.
Skazany na dożywocie, więzienie opuścił w roku 1986.
§ Egon Zill (1906-1974). Esesman, strażnik w obozach
koncentracyjnych, z czasem awansował w ich strukturze
administracyjnej. Odznaczający się wielkim okrucieństwem. Po wojnie ukrywał
się. W 1953 r. aresztowany, w 1955 r. skazany na dożywocie.
Wyrok zmniejszono na skutek apelacji. Na wolności już w roku 1963.
§ Ilse Koch (1906-1967). Żona komendanta obozów
koncentracyjnych, wielokrotna morderczyni więźniów obozów. Po wojnie skazana na
dożywocie. W 1967 r. popełniła samobójstwo w celi więziennej.
§ Irma Grese (1923-1945). Fizycznie atrakcyjna, okrutna
strażniczka w obozach koncentracyjnych, morderczyni więźniarek. W 1945 r.
skazana na śmierć. Indywidualnie uwieczniona w literaturze przedmiotu – m.in.:
Daniel Patrick Brown, autor książki pt. Piękna bestia. Zbrodnie
SS-Aufseherin Irmy Grese (zob. katalog autorski alfabetyczny albo katalog
tematyczny 9).
§ Gertrud Scholtz-Klink
(1902-1999).
Przywódczyni hitlerowskich, masowych organizacji kobiecych. Po wojnie osądzona
dwa razy: wyroki półtora roku oraz dwa i pół roku więzienia. W 1950 r.
już na wolności.
§ Leni Riefenstahl
(1902-2003).
Wysportowana tancerka, aktorka - gwiazda filmowa i słynna reżyserka. Jej
filmy „Triumf woli” (1934) oraz „Olimpiada” (1936) propagandowo
sławiły ruch nazistowski oraz hitlerowskie Niemcy. Uzyskała wysoką pozycję w III Rzeszy.
Weszła do tzw. wewnętrznego kręgu Hitlera, plotkowano nawet o jej romansie
z nim. Nie akceptowała niemieckich zbrodni wojennych.
§ Luise Solmitz
(1889-1973).
Nauczycielka, konserwatywna nacjonalistka, gorąca sympatyczka reżimu
hitlerowskiego (posunęła się do złożenia donosu na brata, mającego przekonania
liberalne). Poglądy zmieniła dopiero na skutek administracyjnych ograniczeń
i szykan wymierzonych w jej męża, który z pochodzenia był Żydem,
oraz w córkę, urzędowo sklasyfikowaną jako pół-Żydówkę. Niewiele pomogła tu
okoliczność, iż małżonek pochodził z rodziny całkowicie zasymilowanej w kulturze
niemieckiej, był chrześcijaninem, odznaczonym kombatantem I wojny
światowej, majorem w stanie spoczynku.
Przedstawiając
te króciutkie notki biograficzne zachęcam Państwa do sięgnięcia po opracowanie
prof. Evansa i poznanie pełnych życiorysów osób wybranych przez
autora jako twarze Trzeciej Rzeszy – twarze wręcz reprezentacyjne lub tylko
reprezentatywne dla mas sympatyków i wiernych sług reżimu. Większość tych
osób posiadała wykształcenie na poziomie średnim lub wyższym, oraz przeważnie pochodziła
z rodzin wywodzących się z klasy średniej, o konserwatywnych
i nacjonalistycznych poglądach. Każdej z nich możemy się również przyjrzeć
na zamieszczonej w książce fotografii.
PS.
Czytelnicy zainteresowani społeczeństwem III Rzeszy, fenomenem nazizmu,
biografiami jego przedstawicieli (zarówno najwyższych wodzów, jak i mniej
lub bardziej podrzędnych wykonawców), ich udziałem w II wojnie światowej
oraz stopniem zaangażowania w ludobójstwo, na pewno znajdą wiele
interesujących publikacji w katalogu tematycznym 7 tego blogu.