Wszystkim moim Czytelniczkom i Czytelnikom życzę najpierw
udanej imprezy sylwestrowej, a następnie już Szczęśliwego Nowego
2026 Roku, który oby przyniósł Wam spełnienie marzeń oraz planów
życiowych, także tych najskrytszych osobistych i zawodowych.
Jung
Chang, Jon Halliday „Mao. Nieznana historia”
Społeczny
Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 2015
Autorami
tego obszernego opracowania popularnonaukowego jest małżeństwo historyków. Ona
(ur. 1952) to brytyjska pisarka pochodzenia chińskiego, zaś on (ur. 1939)
to historyk irlandzki. Ww. informację zaczerpnąłem z Wikipedii, wydawca
książki o jej autorach prawie nic nie napisał. Jedynie na odwrocie okładki
znajdujemy zdjęcie eleganckiej pani Jung Chang i krótką notkę o jej
twórczości literackiej, z której wynika, że jest główną autorką, a mąż
tylko pomagał w ostatecznej redakcji książki (pierwszy raz wydanej w 2006 r.).
Niektórzy historycy są zdania, że naukowy charakter ich pracy został skażony
subiektywizmem dr Jung Chang, w przeszłości ciężko osobiście
doświadczonej społeczno-politycznymi eksperymentami maoizmu. Sama sugestywnie
to przedstawiła w niezwykle interesującej, biograficznej opowieści
pt. Dzikie łabędzie. Trzy córki Chin, jednej
z najlepszych książek przeczytanych przeze mnie w ostatnich latach (miałem
przyjemność omówić ją tu poprzednim razem).
Bardzo
dobrego tłumaczenia dziś polecanej książki z języka angielskiego dokonał p. Piotr
Amsterdamski. Lektura jest absolutnie nienużąca, często wręcz pasjonująca
(z zastrzeżeniem jak w zakończeniu artykułu). Tytułowy (anty)bohater Mao
Zedong (1893-1976), długoletni przewodniczący Komunistycznej Partii Chin, dyktator
rządzący Chińską Republiką Ludową, okazał się największym – gdy chodzi o liczbę
ofiar ludzkich – zbrodniarzem wszechczasów. Stalin i Hitler zajmują na tym
„podium” dopiero, odpowiednio, drugie i trzecie miejsce. Autorzy doliczyli
się 70 mln osób zmarłych z winy Mao tylko w czasie pokoju, a zatem
bez uwzględnienia żołnierzy poległych w wojnie z Japonią i wojnie
domowej z siłami rządowymi Republiki Chińskiej. Miliony te padły z głodu,
z powodu ciężkiej katorżniczej pracy, także w wyniku masowych
morderstw na tle politycznym, nieraz poprzedzanych wyszukanymi torturami. Autorzy
nie szczędzą przy tym ich opisów, książkę trzeba uznać za przeznaczoną dla
czytelników o raczej mocnych nerwach. Czytamy szczegółową biografię Mao
Zedonga (Mao Tse-tunga, jak go kiedyś w naszych mediach przedstawiano).
Każdy krótki rozdział (jest ich łącznie 58) opowiada chronologicznie o kolejnych
wydarzeniach z życia prywatnego i polityczno-zawodowego Mao. W tytułach
rozdziałów znajdujemy też przydatne informacje, ile w opisywanych czasach Mao
Zedong miał lat. W tle jego biografii cały czas obserwujemy politykę światową
i wpływ na nią ZSRR, USA, Japonii oraz Republiki Chińskiej (rządzonej
przez Kuomintang kierowany przez Chiang Kai-sheka). Bardzo pomocne są trzy
mapki Chin zamieszczone na początku książki, podczas lektury wielokrotnie do
nich zaglądałem. Poniżej informuję (hasłowo i w olbrzymim skrócie) o tym,
czego ważnego i nieważnego o Mao Zedongu, jego życiorysie
i charakterze, prowadzonej polityce wewnętrznej i zagranicznej, możemy
się dzięki dr Jung Chang dowiedzieć.
Ø Mao pochodził z dość
zamożnej chłopskiej rodziny, wykształcenie otrzymał wyższe humanistyczne (studia
historyczne w uczelni kształcącej przyszłych nauczycieli). Skonfliktowany
z ojcem, kochający matkę. Pierwszy ślub w wieku 14 lat z dziewczyną
o 4 lata starszą. Od młodości egoista i egocentryk, żądny
przywództwa nad innymi. Dobry pływak, będąc w wieku 70+ nadal
zadziwiał osiągnięciami w tym sporcie. Przez całe życie niemogący się
załatwić siedząc na sedesie (musiał nad nim kucać).
Ø Uzyskanie członkostwa
Komunistycznej Partii Chin (1921) i następnie pełna intryg droga do objęcia
przywództwa nad nią. Szczegółowo poznajemy prawdę o tzw. Długim
Marszu (1933-1935), którego maoistowska wersja-legenda dotąd obowiązuje w Chińskiej
Republice Ludowej. Duża część ofiar w ludziach podczas tego marszu wynikała
z kunktatorskiego sposobu dowodzenia nim przez Mao.
Ø Wzajemne walki sił zbrojnych
Komunistycznej Partii Chin i reżimu Chiang Kai-sheka, ale również ich długoletnia
koegzystencja. Wymusił ją Stalin, który – obawiając się ataku Japonii na ZSRR –
przede wszystkim dążył do kontynuowania i eskalacji wojny
japońsko-chińskiej. Podjęcie pełnoskalowej wojny domowej w Chinach nastąpiło
dopiero w 1945 r. po pokonaniu Japonii przez USA i ZSRR. Zwycięstwo
sił KPCh i utworzenie Chińskiej Republiki Ludowej w 1949 r. Ostoją
Republiki Chińskiej zostaje wyspa Tajwan. Wewnętrzne i międzynarodowe
przyczyny porażki armii Chiang Kai-sheka (tymi drugimi autorzy obarczają
głównie USA).
Ø Mao jako sprytny
intrygant i inteligentny manipulant. „Wielki Sternik” z premedytacją dopuszczający
do śmierci głodowej milionów obywateli, cyniczny doktryner powodujący destrukcję
tradycyjnego chińskiego społeczeństwa i rodziny – wszystko to ramach swoistej
inżynierii społecznej, w imię tworzenia nowego, utopijnego ultrakomunistycznego
systemu. Prywatnie zaś hedonista lubiący bezpieczne i wygodne życie,
oglądający zachodnie filmy i obżerający się smacznymi potrawami –
w czasach gdy mieszkańcy ChRL histerycznie potępiali dotychczasową kulturę
(z jego inspiracji i w sposób wiecowo-kampanijny) oraz masowo
marli z głodu. W życiu cztery razy żonaty. Także rozwiązły erotoman –
każący sobie przyprowadzać zauważone atrakcyjne artystki i pielęgniarki
(niechby tylko która odmówiła!).
Ø Bezsensowne, tragiczne w skutkach
eksperymenty społeczno-ekonomiczne, w tym przede wszystkim tzw. Wielki
Skok (1958-1961) oraz Rewolucja Kulturalna (od 1963 aż do 1976 roku, z największym
natężeniem w latach 1966-1969), w której niezwykle aktywnie
uczestniczyła czwarta żona Mao, Jiang Quing. Uzyskanie broni atomowej (1964). W partii
komunistycznej terror i poszukiwanie domniemanego wroga wewnętrznego.
„Wielka Czystka” w latach 1966-1967. Co pewien czas jednak taktyczna
„odwilż”, przywracanie do łask represjonowanych (nieraz bardzo ciężko) niektórych
byłych partyjnych opozycjonistów.
Ø Polityka zagraniczna nastawiona
na uzyskanie roli światowego supermocarstwa. Współpraca ze Stalinem, lecz po
jego śmierci stopniowy „rozwód” ze Związkiem Radzieckim. Hybrydowa wojna z ZSRR
w latach 1969-1971. W tym czasie flirt z prezydentem USA, Richardem
Nixonem, który dopomógł Chińskiej Republice Ludowej uzyskać stałe miejsce w Radzie
Bezpieczeństwa ONZ, po usunięciu z niego Republiki Chińskiej (Tajwanu). Światowa
ekspansja maoizmu, dążenie do przewodzenia państwom tzw. Trzeciego Świata.
Europejskim przyczółkiem ChRL stała się Albania.
Ø Cały czas intrygi
i manipulacje, rywalizacja na partyjno-rządowym szczycie. Wyeliminowanie
Liu Shaoqi (zmarł w więzieniu w 1969 r.) oraz Lin Biao (śmierć
w 1971 r. podczas próby ucieczki do ZSRR). Pełna dyspozycyjność
i służalczość premiera Zhou Enlaia, manipulowanie procesem jego leczenia.
Mao decydował, czy, kiedy i jak (!) Zhou może być operowany
onkologicznie. Ostateczne przegranie przez Mao rywalizacji politycznej
z Deng Xiaopingiem, przywróconym w 1973 r. do ścisłego
kierownictwa partii, a w 1977 r. obejmującym jej przywództwo.
Ø Ostatnie lata życia Mao
Zedonga (1973-1976) w starczym fizycznym zniedołężnieniu, ale (cyt., str. 706):
Do samego końca zachował przytomność umysłu; myślał wyłącznie o sobie i swej
władzy. W owych latach dużą rolę w chińskiej polityce odgrywała
tzw. Banda Czworga, której główną postacią była czwarta żona Mao, Jiang
Quing (ur. 1914, zm. 1991), po śmierci męża osądzona i skazana.
Ø Polonica? A jakże, są. Na
str. 121 czytamy, że w 1932 r. jednym z ważnych agentów
Kominternu w Chinach, utrzymującym ścisły kontakt z kierownictwem
KPCh, był Polak Ignacy Rylski. I co mu z tego przyszło, po co mu
to było?! W Internecie znajdujemy informację, że Ignacy
Rylski-Lubiniecki (ur. 1893) – jak prawie wszyscy polscy komuniści w ZSRR
– został zamordowany w 1937 r. w ramach Wielkiego Terroru. Z kolei
ze stron 459-461 możemy się dowiedzieć o sprzeciwie Mao Zedonga wobec
prawie już rozpoczętej radzieckiej interwencji zbrojnej w Polsce w 1956 r.,
a także o późniejszej (w 1957 r.) nieudanej próbie flirtu
politycznego z Władysławem Gomułką.
Książka,
jak przystało na solidne dzieło popularnonaukowe, zawiera liczne przypisy
końcowe, obszerną bibliografię, oczywiście także indeks nazwisk. Na
podkreślenie zasługuje również długa „Lista osób, które udzieliły wywiadów”
(str. 713-727). Ze strony polskiej rozmówcami autorów byli: Jan Rowiński (niegdysiejszy
dyplomata PRL w Pekinie), Lech Wałęsa (prezentacji nie wymaga) oraz
Andrzej Werblan (przedstawiony tu jako doradca Władysława Gomułki w sprawach
polityki zagranicznej). Reasumując, gorąco tę lekturę Państwu polecam. Pomimo naukowego
charakteru jest łatwa w odbiorze. Jedyne kłopoty może sprawić używanie
(niestety konieczne) chińskich imion i nazwisk, mających trudne do
zapamiętania brzmienie, a nieraz także dość zbliżoną pisownię, powtarzalną
w odniesieniu do pierwszego członu nazwiska. W przypadku postaci w polityce
drugorzędnych może to wywoływać pewną dezorientację czytelnika, zobligowanego
wtedy do przerzucania kilku, kilkunastu kartek wstecz.
