I ponownie
pan Michał Wójcik. Omawiając w poprzednim artykule jego inną książkę, poinformowałem,
że jednej z bohaterek, młodej Żydówce, autor nie tylko poświęcił cały rozdział,
ale również stworzył o niej odrębne opracowanie, które przedstawię tu
następnym razem. Słowa zatem dotrzymuję.
Michał
Wójcik „Rywka. Śmierć ze złotym warkoczem. Gry wojenne polskiego podziemia”
Wydawnictwo
Wielka Litera Sp. z o.o., Warszawa 2024
Pan
Michał Wójcik napisał porywający, zbeletryzowany reportaż historyczny.
Wszystkie źródła, do których dotarł, zarówno publikowane, jak i te zawarte
jedynie w aktach personalnych, dokumentach urzędowych i sądowych,
wspomnieniach pozostających w maszynopisach etc., wskazał w obszernej
bibliografii (str. 355-372). A na str. 353 zamieścił
podziękowanie m.in. dla Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej, której (cyt.) hojne
stypendium pozwoliło na podróże i badania w różnych archiwach. Postać
tytułowej Rywki Tajtelbaum (1917-1943), pseudonimy: Niuta, Wanda, Wanda
Witwicka, przewija się przez całe to opracowanie. Dość dokładnie poznajemy jej curriculum
vitae, tym niemniej książki nie można określić jako wyłącznie
biograficznej. W bardzo obszernym tle mamy bowiem przez cały czas „wielką
politykę” w okresie międzywojnia i w latach okupacji. Głównymi wątkami
tematycznymi książki są następujące zagadnienia.
1. Narodowość i pochodzenie
społeczne tytułowej bohaterki, jej wykształcenie, charakter oraz wygląd
zewnętrzny. Także krystalizujące się w miarę lat poglądy polityczne.
Członkini PPR, żołnierka Gwardii Ludowej, w tym osławionej, bojowej Specgrupy.
Uczestniczka wielu jej akcji, nieraz osobista wykonawczyni wyroków śmierci na okupantach
i zdrajcach. Aresztowana przez Gestapo, najprawdopodobniej w wyniku bratobójczej
denuncjacji. Zamordowana w (lub po) ciężkim śledztwie, miejsca stracenia i pochówku
pozostały nieznane.
2. Sytuacja mniejszości
narodowej żydowskiej w Polsce przedwojennej oraz w latach okupacji. Rodzimy
antysemityzm w II RP, uaktywniający się po śmierci marszałka
Piłsudskiego, obserwowany później również podczas Holokaustu. Obrzydliwe
zjawisko okupacyjne: szmalcownictwo. Tragedia powstania w getcie
warszawskim.
3. Początki działalności
politycznej Polskiej Partii Robotniczej oraz zbrojnej aktywności Gwardii
Ludowej. Faktycznym zadaniem nr 1 stało się zdobywanie środków
pieniężnych, niezbędnych na pokrycie materiałowych i osobowych kosztów
utrzymania kierownictwa PPR i dowództwa GL, propagandy,
nielegalnych zakupów broni etc. Udane i nieudane akcje tzw. ekspropriacyjne
oraz dywersyjne (w książce opisane). Wykonywanie wyroków na zdrajcach i konfidentach.
Żenująco niepomyślne początki partyzantki leśnej Gwardii Ludowej – brak
sukcesów militarnych, bandycki skład i charakter poczynań oddziałów GL.
4. Przypadki obopólnej
infiltracji i zwalczania się kierownictw PPR/GL oraz Delegatury
Rządu/ZWZ/AK. Wydawanie i wykonywanie wyroków śmierci, także wzajemne denuncjacje
do Gestapo. Autor dowodzi tu większej skuteczności agentów i podwójnych
agentów Polski Podziemnej (rządu emigracyjnego), o nazwiskach już dziś
zapomnianych. Cyt. str. 343: Ich zasługi w infiltracji PPR i GL
są jednak bezsprzeczne. Nie ulega także wątpliwości, że to oni – swoimi
raportami – przyczynili się do wyeliminowania wielu działaczy komunistycznych,
wpływając przez to na politykę partii. To oni usuwali Gomułce i Spychalskiemu
kadrowe „kłody spod nóg”. Pierwszoplanowym takim wyeliminowanym działaczem stał
się sekretarz PPR Marceli Nowotko, którego zastrzelili dwaj żołnierze Armii
Krajowej. Cyt., str. 182: Zatem w istocie było to dzieło
podziemia, a nie efekt wewnętrznych porachunków wśród komunistów.
W Epilogu
(str. 346-352) p. Michał Wójcik powraca do tytułowej bohaterki,
informując o jej „życiu po śmierci” w literaturze polskiej i zagranicznej
(izraelskiej, amerykańskiej). Wymienia powstałe na przestrzeni lat publikacje o charakterze
zarówno hagiograficznym, jak i deprecjonujące, odbrązawiające jej postać i czyny.
Daje przy tym do zrozumienia, iż w swoim opracowaniu przedstawił ją
możliwie najbardziej obiektywnie.
Cóż
by tu jeszcze dodać? Przez książkę przewija się sporo historycznych nazwisk, w większości
dziś znanych jedynie tzw. badaczom przedmiotu. Aby się więc nie pogubić, radzę
podczas lektury powracać do ważnych notek biograficznych (wraz z fotografiami),
zamieszczonych na str. 14-25. Nb. sporo interesujących fotografii
(osób, wojennej Warszawy etc.) zauważamy również w całym tekście książki. Przy
okazji pochwalę się, iż dwoje jej bohaterów (przyjaciół Rywki) już gościłem na tym
blogu. Stanisława Sowińska napisała autobiograficzną opowieść pt. Gorzkie lata. Z wyżyn władzy do
stalinowskiego więzienia
(zob. katalog autorski alfabetyczny albo katalog tematyczny 3), a Franciszek
Bartoszek jest jedną z głównych postaci książki pt. Niewygodny
Polak, autorstwa Macieja Bernatta-Reszczyńskiego (zob. katalog autorski alfabetyczny albo katalog tematyczny 2). To
drugie opracowanie dotyczy wykonanego przez Gwardię Ludową w 1943 r.
zamachu na insp. Aleksandra Reszczyńskiego, komendanta Policji Polskiej
(tzw. policji granatowej). Michał Wójcik analizuje możliwość istnienia
dodatkowych, niewziętych pod uwagę przez Macieja Bernatta-Reszczyńskiego, motywacji zamachowców.
PS. Jak się Państwo zorientowaliście, dziś omówiona
książka p. Michała Wójcika niezmiernie mi się spodobała – przede wszystkim
z powodu obiektywnego, rzetelnego przedstawienia relacji pomiędzy
podziemiem prorządowym a komunistycznym podczas okupacji. Tym bardziej
jest mi więc przykro, że muszę zasygnalizować istnienie w niej historycznego
błędu faktograficznego. Cytuję, str. 128: Gdy 17 września do wojny
przyłącza się ZSRR, Rywka jest już we Lwowie. Miasto tylko przez kilka dni było
pod panowaniem niemieckim, potem hitlerowcy przekazują je Sowietom (…). Wg
mojej wiedzy polska obrona Lwowa dnia 22 września 1939 r. poddała miasto
Armii Czerwonej, a zatem Lwów w 1939 r. nie mógł pozostawać, nawet
przez tylko kilka dni, pod panowaniem niemieckim. O zaistnieniu
ww. błędu powiadomiłem e-mailem wydawnictwo. W odpowiedzi
podziękowano mi oraz poinformowano, iż w ew. dodruku książki ów błąd
już się nie powtórzy.
