Tekst
okolicznościowy. Dziś obchodzimy Narodowe Święto Niepodległości.
Włodzimierz
Mędrzecki „Odzyskany śmietnik. Jak radziliśmy sobie z niepodległością w II Rzeczypospolitej”
Wydawnictwo
Literackie Sp. z o.o., Kraków 2022
Czytamy
wspaniałe opracowanie popularnonaukowe napisane w formacie obszernego eseju
historycznego. Autor zamieszcza wiele własnych, subiektywnych komentarzy,
niekiedy też odnosi się do współczesności. Tematem jest Polska międzywojenna,
jej wielowymiarowy obraz zmieniający się w miarę upływu lat. Książka,
aczkolwiek nie w formie klasycznego podręcznika do historii, stanowi
autorską monografię dziejów Drugiej Rzeczypospolitej od jej zarania (umownej
daty 11 listopada 1918 r.) do wybuchu II wojny światowej. Profesor
Włodzimierz Mędrzecki przedstawia i analizuje nw. zagadnienia
tematyczne, na ogół w układzie wg chronologii wydarzeń, choć zdarzają mu
się od niej odstępstwa, niezbędne w aspekcie ukazywania przyczyn i skutków
opisywanych faktów.
ü Uwarunkowania
polityczne (pokojowe i militarne) ostatecznego określenia granic Drugiej Rzeczypospolitej.
Polityka zagraniczna i wewnętrzna pierwszych lat Polski niepodległej. Przywódcy
państwa będący kreatorami jej ustroju i kształtu terytorialnego. Dwa
główne nurty polityczne: socjalizm niepodległościowy Józefa Piłsudskiego i nacjonalizm
Romana Dmowskiego.
ü Charakterystyka
czterech obszarów składających się na odrodzone państwo polskie: zaboru
pruskiego, zaboru austriackiego, Królestwa Kongresowego oraz odzyskanej części
tzw. Ziem Zabranych (tj. zaboru rosyjskiego pozostającego poza terenem
„Kongresówki”). Bardzo różny stan gospodarki (przemysłu, rolnictwa), stopnia urbanizacji
oraz społeczeństwa (składu narodowościowego i socjalnego) tych czterech
obszarów. Gotowe kadry administracyjno-urzędnicze z Królestwa Polskiego
(„wskrzeszonego” w listopadzie 1916 r. przez cesarzy Niemiec i Austro-Węgier)
oraz z posiadającej autonomię Galicji.
ü Konstytucja
z 1921 r. Polityka wewnętrzna państwa mającego w składzie 1/3 ludności
niepolskiej. Siłowa pacyfikacja konfliktów społecznych i narodowościowych
oraz zwalczenie dywersji na granicy wschodniej (utworzenie w 1924 r. Korpusu
Ochrony Pogranicza). Reforma systemu pieniężnego, likwidacja hiperinflacji, ustanowienie
złotego jako waluty polskiej (1924).
ü Przyczyny i przebieg
zamachu majowego w 1926 r., spowodowane nim zmiany personalne na
szczytach władz oraz ustrojowe. Scysje na forum sejmu marszałka Józefa
Piłsudskiego z posłami opozycji, broniącymi swych partykularnych interesów
i awanturującymi się podczas obrad. Ale tamci przynajmniej nie
szczekali, jak to zdarzyło się w Sejmie III RP we wrześniu br.
Gdyby coś podobnego zaszło w obecności marszałka Piłsudskiego, to – znając
jego żołnierskie poczucie humoru – kazałby wstawić do sali sejmu duże drzewko
(np. osadzone w donicy), aby szczekająca posłanka mogła je, też po psiemu,
wykorzystać.😊
ü Powolny rozwój ekonomiczny
Polski międzywojennej, wstrzymany (a w niektórych gałęziach
gospodarki nawet znacznie cofnięty) podczas wielkiego kryzysu lat 1929-1933.
Autor szczegółowo przedstawia ewoluującą sytuację w przemyśle, rolnictwie,
rzemiośle, chałupnictwie, handlu itd. Analizuje przyczyny i skutki bezrobocia
w miastach oraz przeludnienia agrarnego we wsiach.
ü Oficjalna polityka
państwa w dziedzinie oświaty, kultury i wyznań religijnych. Wyraźne
uprzywilejowanie ludności polskiej. Dążenie do asymilacji narodowościowej obywateli
pochodzenia białoruskiego i ukraińskiego.
ü Polityka wewnętrzna
państwa po przewrocie majowym. Rozprawy z opozycją polityczną. Aresztowanie
i procesy sądowe przywódców Centrolewu (1930-1933). Zsyłanie
w drodze administracyjnej do obozu odosobnienia w Berezie Kartuskiej
(od 1934 r.). Zwalczanie nacjonalizmu ukraińskiego. Dość powszechnie
występujący antysemityzm, a po śmierci marszałka Piłsudskiego postrzegany
także w kręgach władz, poważnie rozważających możliwość przymusowej
emigracji Żydów na Madagaskar.
ü Partie polityczne w II Rzeczypospolitej,
ich wpływ na działalność państwa. Po śmierci Józefa Piłsudskiego dwa współpracujące
ze sobą ośrodki władzy: „wodzowski” skupiony wokół generała (wkrótce marszałka)
Edwarda Śmigłego-Rydza, oraz „zamkowy” z prezydentem Ignacym Mościckim na
czele. Konstytucja z 1935 r.
ü Utrzymujący się przez
całe dwudziestolecie międzywojenne podział państwa na (cyt. str. 408)
„Polskę nowoczesną, pozostającą w realiach kapitalistycznej gospodarki
rynkowej” i „Polskę posttradycyjną, osadzoną w systemie gospodarki
drobnotowarowej”, co spowalniało rozwój społeczno-gospodarczy, niezależnie od uwarunkowań
ustrojowych i ogólnoekonomicznych. Polskę nowoczesną reprezentowało tylko ok. 25% ludności
państwa: mieszkańcy b. zaboru pruskiego oraz urzędnicy, elity narodowe,
kulturalne, społeczne i materialne pozostałych ziem (przeważnie mieszkańcy
większych miast).
ü Polityczny oraz społeczno-gospodarczy
„bilans zamknięcia” Drugiej Rzeczypospolitej. Ukształtowanie jednolitego organizmu
państwowego, wcześniej rozdzielonego w strukturach państw zaborczych,
mających różne rozwiązania prawno-administracyjne. Postępujący rozwój
ekonomiczny Polski, okresowo tylko hamowany sytuacją na rynkach światowych.
Imponująca spuścizna kulturalna w dziedzinie literatury i sztuki. Analfabetyzmu
nie zdołano jednak całkowicie zlikwidować aż do wybuchu wojny. Wychowanie
młodzieży w duchu patriotycznym (nie dotyczyło mniejszości narodowych,
czego dowodem stało się ich zachowanie po dniu 17 września 1939 r. we
wschodniej połowie kraju).
ü Propaganda
mocarstwowości w drugiej połowie lat trzydziestych. Ultimatum wobec Litwy
(marzec 1938), zajęcie czeskiego Zaolzia (wrzesień, październik 1938).
Skuteczne przekonywanie społeczeństwa o sile polskiej armii. Kult dwóch
marszałków: śp. Józefa Piłsudskiego i współrządzącego Polską Edwarda
Śmigłego-Rydza. Patriotyczna konsolidacja społeczeństwa w obliczu
zagrożenia wojną.
ü Zamieszczenie w tekście
książki wyodrębnionych tekstów (tzw. kapsułki), dotyczących biografii
najważniejszych postaci Polski międzywojennej, zarówno przedstawicieli obozu
rządzącego, jak i różnych nurtów opozycji. Niezależnie od owych „wtrętów”,
również w treści opracowania znajdujemy dużo ciekawych informacji odnośnie
życia i działalności prominentnych polityków, m.in. premierów Wincentego
Witosa, Kazimierza Bartla, Aleksandra Prystora i Walerego Sławka.
Na
zakończenie trzy drobne uwagi. 1/ Na stronach 306 i 349 podane
są dwie różne daty samobójczej śmierci Walerego Sławka, odpowiednio 2 kwietnia
1939 r. i 4 marca 1939 r. Wg mojej wiedzy prawidłowa jest
data kwietniowa. 2/ Na str. 262 czytamy, że prezydent Mościcki
po przegranej kampanii 1939 r. „złożył urząd i przekazał go
generałowi Bolesławowi Wieniawie-Długoszowskiemu, a następnie Augustowi
Zaleskiemu”. Ostatecznie jednak prezydent Mościcki wybrał na swego następcę nie
Augusta Zaleskiego, lecz Władysława Raczkiewicza. 3/ W historiografii
Edward Śmigły-Rydz, jak się ostatecznie nazywał, występuje często jako Edward
Rydz-Śmigły, tak go też przedstawia autor książki. Historycy często pomijają
fakt, iż sam zainteresowany dokonał w drugiej połowie lat 30.
przestawienia członów swego nazwiska, wysuwając wyraz Śmigły na pierwsze
miejsce.
